Эһиилигэр эмиэ ол бириэмэҕэ, тоҕото биллибэт, эбиэт кэннэ хааным баттааһына үрдүүр, сэниэм эмиэ суох буолар. Син сэрэйэбин да буоллар, эмиэ көрдөрүннүм. Эмиэ үчүгэйгин диэтилэр. Айылҕаҕа тахсан алаадьы ууран көрдөстүм – ааста, ыарыым көтөн хаалла. Үһүс сылбар, эмиэ ол бириэмэҕэ, сэниэм эстэн, сөтөл киирэн ыарыйдым. Алаадьы ууран, алҕаспын алы гыныҥ диэн көрдөстүм. Эмиэ ааста, сэниэ киирэн, бу суруйа олоробун. Айылҕа дьиктитэ, үрдүк айыылар күүстэрэ сылыттан-хонугуттан тутулуга суохтарын итэҕэйдим.
Сурукка тиһэн хаалларар бириэмэм кэллэ дии санаан, бу түбэспит түгэммин саҥата суох хаалларар кыаҕа суохпуттан суруйдум. Баҕар, бу кэпсээним салгыыта тахсан кэлиэ… Сир үрдүгэр араас сүдү күүстэр баалларын туоһутун ааҕааччыга тиэртим.
Римма Корякина-Хотууна
Атыннар
Кыһыҥҥы ый аам-даам тымныытынан аргыйан, бытарҕан салгынынан чачатан, күнү-түүнү өрө мөхтөрөн, ыас хара түүннэрдиин сатыылыыр. Таас дьарҕаа дьапталҕан хайалар туруук очуостарын арҕастара хантаһан, өндөл халлаан дириҥ уораҕайыгар харбыалаһан, одуулуу тураллар. Сууллар тоҥ сулустардыын субуруһан, тоҕус толомон халлаан ураатыттан сулумах куттар ытаһан, сурулаан ааһаллар. Мэнэрик тыаллар кинилэри хабыалыы ыйыстан, бөтө бэрдэрэн, улуйан ылаллар. Онон эрэ итээбэккэ, кэлтэгэй ый уһун сыҥааҕа унньулуйан, уота-күөһэ суох өлбөөдүйэн, хараҥа халлаан дьураатынан оргууй устар. Хомуос сулус үргүүк былыт быыһынан таҥха түүн түөрэх кэбиһэн, тугу эрэ билгэлэнэн биттэнэр. Былыргы үйэ күлүк бэлиэлэрэ аан дайды түгэхтээх аньыытын кыйдаан, быраман быыс быыһыттан быгыахтыыллар. Илин дуолтан тэйэ көтөр уоһах күн тыҥ хатыыта сарыалынан сырайан, сарт тымтык уотунан дьөлүтэ түөннүүр.
Чоҥкучах алаас халдьаайытын анныттан, тыына хаайтарар курдук бобулла-бобулла, оһох үөлэһиттэн бур-бур буруо бургучуйар. Балаҕан кэннигэр эмэхтийэн сууллубут аар хатыҥ, халыҥ хаарынан бүрүллэн, үллэн сытар. Сарсыардааҥҥы хатан дьыбарга хара суор хааҕырҕаан, алааһы эргийэ көтөн сапсынар.
– Һок! Бу тугуй? Ону-маны түһээммин, баттаттым дуу, тугуй? Эмиэ Сымнах алааһын тула үнүргү эриэн торбос абааһыта сүүрэ сылдьарын көрдүм ээ. Били атыыһыттар, айаннаан иһэн, эмискэ ыалдьан өлбүттэрин тоҕо күөрэттэ? Ол сордоохтору, ампаар иһинээҕи оҥкучахха, ат тэриллэрин кытары, сиэри-туому тутуһан көмпүппүт. Бочурах ойууну ыҥыран кыырдарбыппыт. Уонна эмиэ туох куһаҕаны биттэнэн сүүрэкэлээтэ буолла? Ыарыылара өрө туран кэлбэтэ ини? – диэн, Бэрбээкэй удаҕан, түөһүн муҥунан тыын былдьаһа, өрүтэ тыыммахтаан уһуутуу олордо.
– Ол урдустар Күскэгир хайатын аннынан ааһар улахан ойуун суолугар отууламмыттар, сэрэхэчийиэх бэйэлээхтэр диэтэҕиҥ дуу? Оҕонньор бэйэтин биллэрдэҕэ ээ. Муоһайтан аллара сытар тоҕойунан бардахха, Кээппээҥниир кырдьаҕас өтөҕө баара. Оҕонньорго таарыйан дуу, биитэр Тыҥалар аймахха тохтоон дуу, суолу ыйдаран сүбэлэппэт дьон буоллахтара. Дьылҕалара ыйан, быстах быалара тартаҕа, – Бэрбээкэй удаҕан түүлүн тойоннообута буолан, этин сааһа аһыллан, иэнэ кэдэҥнээн ылла.
Үгэххэ уурбут кытыйалаах суоратын булан, сандалытыгар аҕалан уурда. Аһыйбыт тартан хамыйаҕынан баһан ылан балайда эбэн, булкуйан биэрдэ уонна астына олорон аһаата. Иһитин түгэҕин ньиккирэччи салаан кэбистэ. «Һуу, дьэ тыыным-быарым кэҥээтэҕэ үһү», – диэн хойуу куолаһынан добдугураата. Оҕонньор оһоҕун оттон, хотонугар тахсаахтаабыт. Улахан алтан чаанньыгын, уот үөһүгэр туруоран кэбиспитэ, уута уолан сыыгыныы олорор. Атах ороҥҥо сэттэлээх-аҕыстаах Саппыйа, икки санна ыгдаҥнаан, ытаан сыҥсыйар.
– Ытаа, ытаа, дьөлө мэҥий! Тугу түүйэн тохтообоккун?! Түүн аайы ытаан оҥторон биэрэҕин! – Бэрбээкэй, сөбүлээбэтэхтии быһыта-орута саҥаран, мөҕөн кэбистэ.
Дьиҥэ, кини оҕо ытаатаҕын аайы улаханнык долгуйбат эмээхсин. Бэйэтэ ону-маны санаан, сүрэҕэ ытырыктатан, аһыйан ылар. Бэрбээкэй эмээхсин, айылҕаттан бэриһиннэрбит дьоҕурунан, өрдөөҕүтэ өлбүт дьон үөрдэрин кытта кэпсэтэр, инникини өтө көрөн билэр кыахтаах. Ол эрээри, бэйэтэ хас сыллаахха төрөөбүтүн субу диэн билбэт. Арай, абаҕата кэпсээбитинэн, халыҥ хаар дьыл Күпкэ төріөбүт үһү. Оттон эһэтин кэпсээнинэн, муустаах мотуок дьылыгар күн сирин көрбүт эбит. Ол кэннэ буоспа ыарыы туран, дьиэ дьиэнэн эстэн, ыал ыалынан охтубуттар. Сүрдээх сыстыганнаах ыарыы буолан, дьон куттанан, ааннарын күнүстэри хатанар идэлэммиттэр. Буоспанан ыалдьыбыт дьон дьиэлэрин баҕаналара харааран, хайыта баран хаалбыт буолара үһү. Өлбүт дьону кыайан харайбакка, үүт оҥкучахтарыгар угаттаан, омуһахтары сиҥнэртээн кэбиһэллэрэ. Оннук дьулаан өлөр өлүүттэн хайдах тыыннаах ордон хаалбытын санаатаҕына, Бэрбээкэй хараҕа сиигирэн ылар.