Выбрать главу

Кыһыҥҥы күннэр тымныылара арыыйда уҕарыйан, хайа үрдүнэн былыты быһа охсон, арыт күн сардаҥата ыһыллан кэлэр. Оччоҕо хоту сир ньуура барыта хаар кыырпаҕын уотунан күлүмнүү оонньуур. Ол икки ардыгар халҕаһа былыт сабардыы устан, аһаҕас сири саба бүрүйэн кэбиһэр. Сааскы сытыы тыал хаары ытыйбахтаан, сыарҕа суолун тибэр. Арыт оһох үөлэһинэн сытыы тыал түүнү супту улуйара иһиллэр. Ол аайы Бэрбээкэй икки чабырҕайа тэһитэ кэйэн, түҥ-таҥ тыллаһан, илбиһирэ мэнэрийэн барар. Турукка киирдэҕинэ, ийэ-хара көлөһүнэ иэнинэн аллан, аастыйбыт баттаҕа ыһыллаҥнаан, дьигиһийэ иэрийэн барар. Ордук ыйдаҥалаах түүн түптүрүн сэгэтэн, кутуран кэлээччи. Этинэн-хаанынан хараҥа тыыннардыын эллэһэн, кинилэрдиин силбэһэн, көстүбэт эйгэҕэ киирэр. Көмүлүөк күлүк муннугуттан түктүйэ иччитэ түлэкэдийэн түрбүйэрин үтүктэн барар: «Оо, аанайбын-туонайбын даа, хара сорбуон ньии!!! Өбүгэм өтүүтүн, кистэлэҥ түмүгүн ыйыппакка быстым… Биис ууһун түгэхтээх билгэтин хаппаҕын сэгэтэн астым… Түҥ үйэ түҥкэтэх эйгэтин ситимин киирэн ыстым… Оо, күтүр өстөөх, иэдьэгэй мэйии, хара бэкир ураа тарбахтара хабарҕам хайыытын хайытаннар, тыҥырахтарынан супту түһэннэр, тырыта тыытан эрэллэр! Бэлэспэр батары биэрэннэр, тыыннаахтыы тыынарбын былдьаатылар, тылбыйар тылбыттан өрө ыйаан таһаардылар!..» Бэрбээкэй олох маһыттан туран, умайа сытар уоттан чоҕу сыгынньах илиитинэн харбаан ылан, айаҕар уктан кэбистэ. Уонна, хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрөн, өрө уһуутуу-уһуутуу, ис-иһиттэн иччилээхтик кутуран, бөрө буолан кубулунан, улуйан барда. Ону кытта тэҥҥэ оһох үөлэһиттэн тыал улуйсан онолуйар. Дьиэлээхтэр тыыммакка да, кутталларыттан оронноругар сууланан, иһиллии сыттылар. «Аарт-татай, оҕолоор! Ытык ыйааҕым бэскитигэр умса ууруллан эрэбин. Дьылҕа хаан кытаанах ытыһын ытарчатыгар тиирэ тардыллан, сүллэр этиҥ күрсэр күүстэрин күөн көрсө утары барабын. Өндөл халлаан Өксөкү кыыла, тыҥ хатыыттан куорсун хатан, кырыыс кыымын өрүкүтэн, сирэйбэр-харахпар ыһар. Тардыас тылым, босхо тылгыйа сытыы кылыс буолан, кытарар. Өлүү тыынын, үөлэс үүтүнэн көмүскэнэ, үтэн алкыйар. Өһөх үөһүм тымырым устун таҥнары устан, сата баһын тарта, илбиһирэ иэрийэн, сытайан туран таныйда. Халыан холорук ытылҕана иннибэр иин, кэннибэр айа иитэн тоһуйда. Хара былыт дьай сөлөгөйө күдэҥҥэ көтүтүөн сиппэтэ, силигин ситэриэн сиэбэтэ… Оо, Улуу Кудулу байҕал дириҥ уораҕайыгар умсар көмүс иилээх Үрүҥ күнүм! Үрдүк Аанньал күүһүн дьалбыйан, сарпа уотунан дьөлө түһэн, оройбун илбийэн сырай! Түһэххэр көтөҕөн ылан, ыар баттык санааттан сайҕаа! Суолланар тоҕойбун буллар! Айакыы-айакаа!..» Итиэннэ илистэн, иччитэ суох хараҕынан биир сири тонолуппакка мээнэнэн көрөн олордо. Онуоха оҕонньор, икки хонноҕуттан ылан, оронугар илдьэн сытыарда. Саппыйа атах ороҥҥо бүк түһэн, ытаан сыҥсыйар: «Эбээ, утуй, утуй. Ити барыта миигиттэн… Эбээ, уоскуй…» – дии-дии кытаран хаалбыт харахтарын кыракый ытыһынан ньухханар. Эмискэ кыыс, хараҕын өҥүргэһинэн көрөн, тиэрэ таһылла түстэ. Айаҕыттан күүгэн аллан, тыына бопторон киирэн барда. Бэрбээкэй: «Сиэтээ-э, сиэтэ! Оҕобун ылаары ымсыырбыт буолбат дуо?! Дьэ бэйикэй! Мин да баарбын!». Балаҕан иһэ соҕотохто хараҥарда, чэҥ муустаах муннуктара ытаан ньолҕоруйдулар, тугу эрэ кистэммиттии иһийдилэр…

Итинтэн биир сыл буолан баран, сааһыары, тибиллибит суолунан, икки сыарҕалаах ат аа-дьуо хаамтаран, сыарҕа тыаһа хаарга кыычыгыраан, айаннаан иһэллэр.

– Кырдьаҕаас, чугаһаатыбыт, – диэн Дьөгүөр Бүөтүкчээн ойууҥҥа аргыый эттэ.

Бүөтүкчээн ойуун намыһах уҥуохтаах, саас ортолоох киһи. Бэйэтигэр сөбө суох киэҥ харахтаах. Дьон саллан утары көрбөт, киһи этэ салаһар уоттаах харахтаах дииллэр. Кыыран бардаҕына, эһэҕэ кубулуйар, тыаҕа сылдьан уот иччитин кытта алтыһар. Эргиччи туох буола турарын көрбүөччүлүүр хомуһуннаах күүстээх.

Айанньыттар сырдык-хараҥа былдьаһан эрдэҕинэ, Күрүөлээх диэн төгүрүк алаас илин бас халдьаайытынан хаамтаран киирдилэр. Бүөтүкчээн сыарҕаҕа халыҥ үүс сонунан үллүнэн сытар. Алта муннуктаах ампаар ыраахтан барыйан көһүннэ. Аттар куула тыа саҕатыгар турар балаҕаҥҥа дьулуруйан, иҥнэйбит сэргэҕэ кэлэн, кэтиллэ биэрдилэр. Дьөгүөр сыарҕаттан сулбу ыстанан түһээт, Бүөтүкчээн ойуун этэрбэһин, сонун хаарын тэбээтэ. Дьиэлээхтэр утуйаары оҥостон эрдэхтэринэ, дьиэ таһыгар киһи этэрбэһин тэбэнэрэ иһилиннэ, ол кэннэ кэмниэ кэнэҕэс ааннара, дьэ, аһыллан, кыыкынаата. Балаҕан аана аһыллаатын кытта, тымныы салгын бургучуйан кииристэ уонна буор муостанан сыылан, түгэх үгэххэ ааһа турда.

Кэтэҕириин ороҥҥо Бэрбээкэй удаҕан илэ бэйэтинэн көхсө бөгдьөллөн олорор. Киирбит дьону чинчийэрдии одууласта.