Выбрать главу

– Дьиэлээхтэр, кэпсээҥ.

– Эчи суох, эһиги кэпсээҥ, – оҕонньоро туран, этэрбэһин кэтэн хачыгырайда. Көмүлүөк оһоххо мас быраҕан, өһөн эрэр чоҕу үрэн сирилэттэ. Онуоха уота умайан, тыаһаабытынан барда. Балаҕан иһин барбах эрэ сырдатта. Алтан чаанньыгын уот үөһүгэр туруоран, оргута уурда.

– Илдьиккин ылынан, Омохто курдук ыраах сиртэн аат ааттаан, бу Дьөгүөрдүүн айаннаан кэллибит.

Бэрбээкэй, кэтэспит дьоно кэлбиттэриттэн, үөрэн сэргэхсийэ түстэ. Омохтолору ыйыталаста. Ити икки ардыгар чаанньык уута оргуйан, таһынан куотта.

– Ээ, дьэ, уһуннук айаннаан кэллигит. Кэлиэхтэрэ диэн кэтэһэн утуйбакка олоробут. Аара Ааҕый Охтубукка Олотуох Ууска сылдьан аастыгыт дуо? Тугу кэпсиир?

– Оҕонньор этэҥҥэ. Былырыын сайын Күпкэ ыһыах ыспытыгар, алааһы хотойдоох мохсоҕол эргийэ көтөн ааспыттар үһү. Билигин Саттыалы уһуйа сылдьар.

– Ээх, истибитим. Кырдьаҕаас, кыс хаар ортото туох аанньаҕа ыҥырыахпыный? Улахан моһуокка ыллардым, – эмээхсин ыар баттыкка ылларбытын ытамньыйа-ытамньыйа кэпсээн киирэн барда. – Утуйар уубун умнан, отуорум хамнаан олоробун. Эмиэ уруккутун курдук сүүһүн ортотугар соҕотох харахтаах эриэн торбос Сымнах алааһын тула сүүрэкэлээн аймаата. Били хара дьайдаах буоспа ыарыыны күөдьүтэн таһаараары гынар быһыылаах. Мин да кинини, иһэ-үөһэ ыһыллыар диэри, эккирэтэ сатаан кэбистим да, сиппэтим. Ол баҕайы онтон уодаһыннаммыта дуу, аны сиэммин сиэри хабарҕатыгар хатанан, тыынын хаайан сытыарар. Күн-ый буол! Үс күлүккэр үҥүөҕүм. Көмүһүм оҕотугар көмөлөс, быыһаа-абыраа диэн көрдөһөөрү ыҥырбытым. Бэйэм да аһааҕыран, кэнним уһаан, инним кылгаан сылдьабын. Оҕом сыыһа кыратыгар тулаайах хаалбыта. Наар дьонун уҥуохтарыгар бара турар этэ. Ол туох аанньанан эргийиэй?

Атах ороҥҥо, быыс кэннигэр, кыра кыыс орон киһитэ буолан, тыына быстаары кыыкыныы, өйө суох сыппыта биир сыла буолбут. Илиитэ-атаҕа, уҥуох-тирии эрэ хаалан, нукаай курдуктар. Кубархай иэдэһэ уолан, этирик түөһэ эппэҥнии бөтүөхтүүр. Бүөтүкчээн ойуун ону-маны ыйыппахтаан баран, оҕо тымныйан эрэр сүүһүттэн сыллаан сырылатан ылла. Кыыс үрдүгэр төҥкөйөн, түөһүн иһиллээн көрдө. Айаҕын атытан, бэлэһигэр үс төгүл силлээтэ. Уонна тоҕус муостаах дүҥүрүн ылан, былаайаҕынан бастаан иһиллэр-иһиллибэттик, онтон улам тыаһын-ууһун улаатыннаран, охсон дьигиһитэн барда. Кутура туран, хараҥа муннугу, өһүө маһын уоттаах хараҕынан дьөлүтэ көрүтэлээтэ. Төбөтүн булкуйа-булкуйа өрүтэ ыстаҥалаата, кутуран куйуһутта. Дьааһыйбахтаан баран, киһи куйахата күүрүөр диэри суор буолан кыланан ылла. Харахтара хаанынан оҕуолаан, тымырдара быһыта бардылар. Чэпчэки-чэпчэкитик бэдьэйэн, сиртэн тэйэн, көтөн барда. Кыһыахтаах куолаһынан күлэн саһыгыраата, иһиирэн чускутта: «Биир төгүрүк сыл устата уҥуоҕуҥ ууллан, уһуннук утуйдуҥ. Анараа дойду улуулара ылбатылар. Бэтэрээ дойду бэртэрэ билиммэтилэр. Онон, аны аһаҕас эттэнэн эргиллэн кэлээр, аҕыс ыйынан Саппыйа удаҕан буолан аатыраар, илбиһирэн тураар! Хардар, Саппыйа!» Бүөтүкчээн ойуун баттаҕа кырыаран, туртайан таҕыста. Эриэн талаҕы эрийэ тутан, кутаа уокка сырайан, салгыны таһыйда. Эккирии-эккирии өрүтэ көтүөккэлээтэ. Тугу эрэ эккирэтэр курдук сүүрэкэлээтэ. Сэттэ көлөһүнэ сарт баран, аҕылаата. Эмискэ Бүөтүкчээн хараҕын симпитинэн, үүт-үкчү Саппыйа куолаһынан саҥаран барда: «Эбэм эрэ, эһэм эрэ буолларгыт, тыллаах сыҥааҕым тугу диирин тулуйан истиҥ. Эһиги уу хараххытынан көрбөтөргүт да, мин Ытык Кырдьаҕаһы кытта тэҥҥэ салгыҥҥа көтө сылдьабын. Оо, ибир тыыным иччилэнэн, илбистэнэн, илгистэн эрэр. Этим-сииним имиллэҥнээн, кэлгиэлэрин төлө мөхтө. Сааллар этиҥ дэлби баран, дүҥүрдэнэн дьигиһийдэ, тоноҕоһум устатынан дьөлө түһэн, дөйүөрүттэ. Халыр барбыт уҥуохтарым тэҥҥэ тэйсэн бэдьэйдилэр. Уҥар тыҥам бөтүөхтэнэн, үрүт-үөһэ эппэҥнээтэ. Итир түөһүм иҥиирдэрэ илдьи баран, бысталанна. Икки кылдьыы чабырҕайым, чыпчаххайдаан тэһэ кэйдэ… Хара тыыннар харсыһаннар, хахпын хастаан сулуйдулар. Сарыы тириим силгэлэрин сиирэ сүлэн чиккэттилэр. Испин-үөспүн ырытаннар, окко-маска ыйаатылар. Хара хааммын уулаатылар, оборчолуу обордулар. Оо, дьэ, уонна үлүгэрдээх үс үөлэскэ үллэрэннэр, үтэһэлээн үөллүлэр. Эҥин ээхпин этиттэрэн, эккирэһэн үөрдүлэр. Эттии-эттии салбананнар, кутаа уокка сырайдылар. Кэҥсик сытын таһаараннар, амтаһыйан бардылар… Аллараттан алларастаан, абааһылар айдаардылар. Үөһэлэртэн көмүскэһэн, Айыыһыттар айманнылар. Сирдээх-халлаан аартыгар кэрэх маска кэлгийдилэр. Кириэс иилэн, чэҥкээйилээн эллээтилэр, эттээтилэр… Сылы быһа мөккүһэннэр, өтүү быатын өһүллүлэр. Дьалкылдьыйар силиилэрбин силбээн, сиигин сирийдилэр. Өлөр дьууктан босхолооннор, өйбөр-төйбөр төннөрдүлэр. Орто дойдум быттыктарын, быһа суоллаан, буллардылар».