Уйбаан, 1953 сыллаахха буолуо, сэтинньигэ дойдубар Төҥүргэстээххэ барабын диэн, Миитэрэй баарына бүтэһигин ыалдьыттыы кэлбитэ: «Оҕолорум, ыһыкта тэрийиҥ, бүтэһик сырыым. Биэс киилэ бурдук, биир киилэ арыы, биир муос чэй, сүүрбэ биэс солкуобай харчыта биэриҥ. Өлбөтөхпүнэ эһиил киириэм, онно төлүөм. Киирбэтэхпинэ, ол аата өлбүт эбит диэриҥ». Миитэрэй биһикки тугу эппитин барытын тэрийэн биэрдибит. Онно, эрэйдээх, үөрэн бөҕө. «Мин киһи курдук дьиэҕэ өлбөппүн. Сир-халлаан икки ардыгар өлөр дьылҕалаах киһибин», – диэхтээбитэ. Ол эппитин курдук, мунан өлбүт сурахтааҕа.
Уйбаан дьоҕус уҥуохтаах, төбөтүгэр бобуонньуктуу былааттаах, онтун хараҕар саба түһэрэ сылдьар, толору эттээх-сииннээх алта уончалаах киһи этэ. Хаамарыгар икки өттүнэн кээдьэҥнээн, икки өттүн хайысхаланан, киһиттэн уратытык туттар-хаптар киһи эбит этэ.
«Мин хас да сыл иирэн ыалдьан мээнэ сылдьыбытым, үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанан. Иһиттэнэн-хомуостанан үлэлии да сылдьыбыттааҕым. Өллөхпүнэ да, мин эппин-хааммын суор-тураах харайар айылҕалаах киһибин», – диэбитэ.
Онон, киһиттэн ураты киһи үөскээн, бэйэтин бириэмэтин сыыһа төрөөн, дьонугар-сэргэтигэр киэҥник биллибэккэ өлбүт эбит.
Тылгыныга көһөрбүтүн төһө эмэ быдан ыраах инниттэн өтө көрбүтэ уонна оруобуна эппитэ: «Өтөххүтүттэн көһөн, I Күүлэти ааһа бардыгыт», – диэбитэ. «Эн ыалдьабын диигин-диигин даҕаны, үйэҕин баҕас моҥуоҕуҥ», – диэбитэ. Онон, үйэбин баҕас туолан баран өлөрүм буолуо.
Галяны эмтээн турар. Галя куруук ыалдьар, иринньэх баҕайы оҕо этэ. Түүн утуйбат. Уйбаан эргэ баҕайы үс салаалаах өрбөх быаны биир сарсыарда аҕалан биэрдэ. Онто ортото уһун. Икки кытыы салаалара тэҥнэр. Уһуктара түмүктээхтэр. Уопсай уһуна отучча сэнтимиэтир курдук. «Мотурууна, бу быаны уон түөрт хонук устатыгар, уон биэс хонук сарсыардатыгар ылар курдук, ханна эрэ таҥаһыгар баайан илдьэ сырыт, ыллаххына даҕаны үчүгэйдик уура сылдьаар», – диэбитэ. Галя сарыы этэрбэстээх, онтун быатыгар баайабын, ону Миитэрэй хас сарсыарда аайы ылан быраҕан кэбиһэр: «Туох ааттаах куһаҕан быатынан оҕо этэрбэһин баайаҕын», – диэн миигин мөҕөр. Мин тугу да кэпсээбэппин, уокка быраҕыа эбэтэр быһа тардан кэбиһиэ диэн биир куттал. Бырахтаҕын аайы, ылан сэмээр баайан кэбиһэбин.
Ити дьикти киһини кытта, кылгас бириэмэ устата да буоллар, кэпсэтэн, кини тылын-өһүн, кэпсээнин истэн алтыспыт дьоллоохпун. Өссө үчүгэйдик ыйыталаһыах, бөлүһүөктээһиннэрин истиэх баар этэ. Оччолорго эдэрим бэрт буолан, Уйбаантан ону-маны токкоолоһон ыйыталаспатахпыттан билигин кэмсинэ саныыбын. Бу туох төрүттээх-уустаах, туох дьонноох-уруулаах киһи эбитэ буолла? Бука, кинини билэр дьон бааллара буолуо ээ. Баҕар, кини көмөлөспүт да дьоно баар буолуохтарын сөп.
Абаҕам Чаан Байбала-Ойуун Байбал
Дьоҕус уҥуохтаах, маадьаҕар атахтаах, кубархай уһун синньигэс сирэйдээх, маҥан баттахтаах, маҥан бытыктаах, тэскэйбит, толору эттээх-сииннээх алта уонуттан тахсыбыт киһи курдук өйдүүбүн. Аа-дьуо саҥарар-иҥэрэр, саҥардаҕына, баһын куоҕаҥната-куоҕаҥната саҥарар идэлээх. Куруук маҥан аты миинэн биһиэхэ кэлэрин өйдүүбүн. Абаҕам сүрдээх сымнаҕас буолан буолуо, мин киниттэн толлубат этим. I Күүлэттэн төрүттээх. Оруобуна кини курдук дьүһүннээх хара дьахтар биһиэхэ ыалдьыттыы кэлэр этэ. Балта да буоларын, кыыһа да буоларын билбэппин. Биир кыыс, биир уол оҕолоох, кэргэнэ Ньохчо эмээхсин эрдэ өлбүт, онон уолун кытта олорон өлбүт буолуохтаах. Кыыһа мээнэ баран хаалбыт.
Убайым Өлөксөй (Куорка) 1936 сыллаахха дуу, 1937 сыллаахха дуу, холкуос бэрэссэдээтэлинэн талылынна. Хонтуоралара биһиги балаҕаммытыгар, Үнээкээн көлүйэтигэр. Биир сайын убайым ата туохтан эрэ сиргэнэн хаһаайынын чөҥөчөккө түһэрбитин, дьон булан, атыгар олордон, биһиэхэ аҕаллылар. Балаҕаҥҥа өйөөн киллэрэн, ороҥҥо сытыардылар. Таҥаһын устан, тутан-хабан көрдүлэр. Өттүгэ буутунуун күөх баламах буолбут этэ. Мин таһырдьа тахса сылдьан көрбүтүм: көлүйэ уҥуоруттан аартык тахсыытыгар абаҕам Байбал маҥан атынан киирэн эрэр. Ону дьоммор киирэн кэпсээтим. Аҕам тахсан көрдө: «Хата, Байбал билэн, бэйэтинэн иһэр эбит», – диэн үөрдэ. Абаҕам кэлээт да, убайбын тутан-хабан көрдө. Убайым сытар оронун үрдүнэн түннүгү саптаран баран, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, илиитинэн убайым үрдүнэн далбаатыыр, имэрийэр. Онтон аҕабын ханна эрэ ыытта. Аҕам, чохос сүгэ тутан, ханна эрэ барда. Күн лаппа аллара түһүүтэ ачаахтаах хатыҥы аҕалла (абаҕам үүммүт сирин чопчу ыйан, ачаахтаах хатыҥ аҕалтара ыыппыт эбит). Киэһэ үлэбин бүтэрэн баран (оччотооҕу оҕо үлэтэ элбэх: ынах сылгылааһына, түптэ оҥоруута, мутук хомуйуута, уу баһыыта), дьиэбэр киирбитим: балаҕан ортотугар ачаахтаах маһы туруору аспыттар. Абаҕам, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, убайбын ол ачаах икки ардынан атыллатар. Убайбын оҕо курдук кууһа сылдьан, атахтарынан атыллатар. Төттөрү-таары хаста да атыллаппыттара. Онтон, оронугар сытыаран баран, күн киирбитин кэннэ түннүгү барытын саптарбыта уонна мээнэ кииримэҥ-тахсымаҥ диэбитэ. Онтон кутурбута уонна убайым сытар оронугар тиийэн, кутура-кутура эккириир курдук этэ. Кутурарын ис хоһоонун өйдөөбөппүн, ол эрээри кутурара хайдах эрэ ыарахан, нүһэр, ньиргиэрдээх курдук өйдүүбүн. Мин ийэлээмминиин, Чомпо кыыһа Огдооччуйалыын, аан таһыгар олоробун. Эмискэ абаҕам эттэ: «Ким таһырдьа тахсар наадалааҕый?» «Мин!» – диэн баран ийэлээним ойон турда да, таһырдьа ыстанна. Мин эмиэ өс киирбэх сулбу ыстанан турдум да, тилэх баттаһан таһырдьа ыстанным. Кэннибэр абаҕам саҥата: «Оҕо тахсыста», – диирэ иһилиннэ. Ийэлээним ииктии олорон: «Эн тоҕо тахсыстыҥ, абаҕаҥ мөҕөрө буолуо», – диэн сэмэлээтэ. «Хараҥата бэрт, тыыным-быарым ыгыллар», – диэтим. Дьиэҕэ киирбиппит кэннэ, абаҕам мин собо хатырыктыыр быһычча быһахпын аҕабыттан көрдөөн ылла. Ол быһаҕынан, кутура-кутура, өрө эккирии-эккирии, тугу эрэ ньул-ньал охсуолуур курдук гынар. Ити соҕоруокка кэннигэр, ийэлээннээх аҕам сытар сирдэригэр. Ол икки ардыгар мин утуйан хаалбыппын. Биирдэ уһуктубутум: уот кыра баҕайы чохтоох, ону үрэ-үрэ алгыыр, уокка ас быраҕар, кутурар. Ол кэнниттэн быһаҕын оһох кэннигэр үгэххэ киирэр аан таһыгар буорга аспыта. «Үс хонон баран маны ылаарыҥ, үс хонон аматыйыа». Сарсыарда туран аҕабар кэпсии олорорун истибитим: «Кэнниттэн түөрт харахтаах, кутуругар хоболоох хара ыт батыһан, атын үргүппүт, бэйэтэ хара чөҥөчөк анныгар киирбит, ону батыһан үтэйдим буолан баран, хайдах буолар». Убайым тайаҕынан турар буолла. Онтон аматыйан, дьиэтигэр барда. Дьойҕолооххо олороро.