Дьөгүөр күһүн ытык ыарыы буолла, «Кэлим» үлэтигэр сылдьан. Үлэлии сырыттаҕына кыра мутук эмэһэтигэр кэлэн түспүт, онно улаханнык ыалдьыбатах, онтон мутук түспүт сиринэн кытаран, иһэн тахсыбыт. Өттүктүүн, атахтыын туга барыта ыарыйда. Кэнникинэн киһибит кыаммат буолла, олох иэдэйдэ. Муус тоҥмутун кэннэ, аҕам таба сыарҕатыгар быанан качалка оҥорон, онно сытыаран, үс буолан убайбын куоракка киллэрдилэр. Нөҥүө сылыгар, от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, муус тоҥуон иннинэ, сүөһүбүтүн үүрэн, Типановтар дьиэлэригэр дьукаах Харбаайы Иччилээҕэр көстүбүт. Холкуоска сүөһү холбооһуна буолла. Суол турбутун кэннэ эмээхсин ыалдьан, куоракка киирдилэр. Саас, суол быстыан иннинэ, табанан дьонун балыыһаттан таһаарда. Убайым Дьөгүөр эрэйдээх дэлби дьүдьэйбит. Өттүгүнэн уҥуоҕун сиэн таһаарбыт. Тайаҕынан нэһиилэ сылдьар. Типановтарга сайылаатыбыт.
1940 сыл сайын Байбалы аҕам бэйэтигэр ылбыта. Оҕонньор онно ыалдьыбыт. Атаҕынан кыайан хаампат, тайахтаах этэ. Былыргы өтөхпүтүгэр, Иччилээххэ, киэҥ оттонор ходуһалаах. Абаҕам туу маһа кыһар. Биир сарсыарда миэхэ эттэ: «Тоҕойум, Мотуруус, миигин сыыр анныгар көһөр эрэ». Туутун маһын, хомуоска уулаах, талах олоппостоох, көһөрөбүн. Үс күн оннук сырытта. Бүтэһик күнүгэр күнү быһа олордо. Күнүс аһаан, утуйа түһэн баран, эмиэ киэһээҥҥэ диэри олордо. Үһүс күнүгэр чэйдээтибит, онтон оҕонньор эттэ: «Түннүккүтүн-үөлэскитин бүөлэниҥ, билигин улахан тыал түһэр». Кырдьык, эппитин курдук, таһырдьа тыал бөҕө түстэ, туох да көстүбэт гына. Оҕонньорбут буоллаҕына, чохос сүгэ тутуурдаах, тахсан барда. Көрбүппүт – оҕонньор күрүө ааныгар тиийэн, сүгэтинэн далбаатана-далбаатана, кутура-кутура, сүрдээх чэпчэкитик тэйиэккэлии сылдьар эбит. Күүстээх самыыр түстэ. Чаастан орто быһыылаах. Тыал арыый аматыйда. Кутурара иһиллибэт буолбутун иһин ааны сэгэтэн көрбүтүм: абаҕам суох. Ол иһин сүүрэн тиийэн, сыһыары турар эргэ дьиэбитигэр ойон кииртим – абаҕам ынчык-хончук буолан киирэн иһэр, сирэйин көрбүтүм ынырык: хараҕа кэҥээн, чааскы айаҕын саҕа буолбут, сирэйэ барыта түү. Мин куттанан өлө сыстым, төттөрү түстүм. Тохтуу түһэн баран ийэлээним, Татыйаан эмээхсин, чэй сылытан биэрбитин, куттана-куттана киллэрэн биэрбиппин, иһэн кэбистэ. Сирэйэ үчүгэй буолбут. Киэһэ аҕам үлэтиттэн кэлэн: «Туох улахан тыала түһэн сордоотоҕой? Оппутун барытын ыста, мас бөҕөнү суулларбыт», – диэн кэпсээтэ, аһыы олорон. Ону абаҕам истэн олорон эттэ: «Маҥан ойуун түөкүн көҥүл атаҕастаан бараары гыммытын, былыргы дьэппинэн дьабабар куотан быыһанным». Онуоха аҕам: «Аны аныаха диэри күрэстэһэ сылдьаҕын», – диэн сэмэлээтэ. «Хайдах доҕор, көҥүл хайдах атаҕастата сылдьыахпытый, оттон бэйэбин көмүскэнэр буоллаҕым дии», – диэтэ абаҕам. Үс хонугу мэлдьи Маҥан ойуун үөрэ төннөрүн кэтэһээри, сыыр аллараа өттүгэр киллэртэрбит эбит (ол кэнниттэн аллара түспэт буолбута). Былыр эдэр сылдьаннар, Байбаллаах Маҥан ойуун, атыыр таба дуу, атыыр тайах дуу буолан харсыбыттар үһү. Онно Байбал хотон, Маҥан ойууну куоттарбыт. Инньэ диэн аҕам кэпсиир этэ. Ону иэстэһээри, Маҥан ойуун үөрэ кэлэн ааспыт эбит, быһыыта. Онтон аҕам кинини дьонугар илпитэ быһыылааҕа. Төһөҕө өлбүтүн, туох дьоннооҕун билбэппин. «Абаҕаҥ Байбал – айыы ойууна, атыттар курдук дьону кытта кыыһырса, күрэстэһэ сылдьыбат, дьону сиэбэт», – диэн аҕам кэпсиир этэ.
Билигин даҕаны санаатахпына, киһи сирэйэ ойуулаах маҥан таас хамсалаах, баһын хамната-хамната аа-дьуо саҥарар, сырдык сэбэрэлээх, маҥан баттахтаах, сытыары-сымнаҕас майгылаах абаҕам Байбал барахсан бу баар курдук көстөр.
Варвара Кононова-Балбаара
Этитиигэ, түүлгэ итэҕэйэбин
Эрдэ оскуолаҕа да, Бүлүүгэ педучилищеҕа да үөрэнэ сылдьан, хоһоон суруйар кыахтаах эрээри, тоҕо эрэ дьарык гыммат этим. Оскуолатааҕы хоһооннорум суохтар, арай, Бүлүүгэ үөрэниэм иннинэ, быраатым, кыыһын кытары билсэ сылдьар кэмнэригэр, кыыһырсыбыттар, ол иһин миэхэ: «Эдьиий, иллэһиэхпин хоһоонно суруйан биэр эрэ», – диэн көрдөспүтүгэр, сахалыы уонна нууччалыы икки хоһоону суруйан биэрбитим. Быраатым аах иллэспиттэрэ, билигин сиэннэрдээх кырдьаҕас ыал буолан олороллор. Онтон устудьуоннуу сылдьан хоһоон суруйар буолбутум. Биир хоһоону каникулга, 1997 сылга кэлэрбэр, тэтэрээт лииһигэр суруйан, үс муннуктуу тутан, кэргэммэр кэһии – Саҥа дьыл бэлэҕэ гынан аҕалбытым. Бииргэ үөрэнэр кыргыттарым да үлэһэн суруйтарааччылар, ол эрээри оччолорго кэмим илик буолан, хоһоонунан хото дьарыктамматахпын.