– Араҥастаах интэринээтин усулуобуйата хайдах этэй?
– Ырай этэ, – диэн лоп бааччы хардарда.
Инньэ гынан, сыыһабын көннөрбүтүм.
Марианна Товарова
Чэппиэрэ
Мин кэпсиир киһим, 19-с үйэ бүтүүтүттэн кэлин Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмыт кэмигэр диэри бэйэтин дойдутугар биллибит күүстээх гипнозтаах ойуун – Чэппиэрэ эбэтэр Эмчит Дьөгүөссэ диэн. Кини Дьарҕаалаах диэн, билигин Эбээн Бытантай улууһун кый ыраах сытар нэһилиэгиттэн төрүттээх эбит. Кэлин Үөһээ Дьааҥыга, Дулҕалаах нэһилиэгэр олоро сылдьыбыта биллэр. Билигин ол саҕанааҕы кинини үчүгэйдик билбит, алтыспыт дьоно, кырдьаҕастар сүтүтэлээннэр, кини туһунан бэрт кэмчи чахчылар хааллахтара. Биир бириэмэҕэ, арай, кырачаан брошюра курдукка суруллубут үһү. Ол эрэн, кини аймахтара, олор ыччаттара дойдубут киэҥ көхсүгэр тарҕанан, ууһаан олордохторо. Оттон мин, Чэппиэрэ туһунан биллэхпиттэн, Үөһээ Дьааҥыттан төрүттээх билигин куоракка олорор Ефимов Владимир Николаевичтан, кини оҕо эрдэҕинэ эһэлэрэ кырдьаҕастар кэпсээбиттэриттэн өйдөөн илдьэ сылдьарын истибиппин, күндү ааҕааччыларбар, кэмчи да буоллар, тиэрдиэхпин баҕарабын.
Чэппиэрэни оччолорго ойуун быһыытынан улаханнык билбэттэр курдук эбит. Оннук да буолара сөп буоллаҕа, ойууннаан мээнэ кыырбат, дүҥүрдэммэт эбит. Ол эрэн, сүдү гипнозтааҕа, айылҕаттан ананан бу сиргэ күүстээх эмчит буолан кэлбитэ кэпсэнэр чахчылартан көстөр. Биир биллэр дьиктитэ – хара былаата эбит. Сиэбигэр ол хара былаатын наар укта сылдьара үһү, эмтииригэр туттар эбит. Былаатын ардыгар ураҕаска былаах курдук иилэн баран, аттыгар туруору анньан, былааҕын анныгар сытан, киһи билбэт тылынан саҥарара эбитэ үһү. «Аан дойду үрдүнэн биһиги үһүөбүт, ол дьоммунуун ити кэпсэтэбин» диирэ үһү.
Үөһээ Дьааҥы уонна Эбээн Бытантай сирдэринэн, нэһилиэктэринэн, (үксүн оччотооҕу киһи сатыылыыра да буолуо ээ бука) дьону эмтиэм этэ диэн сылдьар эбит. Кини сүдү гипноһун туһунан биир маннык кэпсээн баар. Чэппиэрэ, хантан кэлэн испитэ буолла, билигин биһиги ону хантан билиэхпит баарай, Арыылаах диэн нэһилиэккэ, аартык төрдүгэр олорор Мотуруонаҕа киирбит. Мотуруона чэйдэппит, ол олордохторуна, Мотуруона оҕотун, кырачаан кыыһы, хараҕа ыалдьан ньамах буолбут оҕону (бука эрэ, оччолорго тарҕаммыт трахома ыарыы буолаахтыа) Чэппиэрэ: «Тоом, бу оҕону, бээ, эмтиэххэ», – диэн ыҥыран ылан, били хара былаатынан төбөтүн саба быраҕан баран, оҕо сирэйин имэрийбит, тугу эрэ ботугураабыт уонна үтүөрүө диэбит. Кырдьык, ол оҕо онтон үтүөрэр аакка барбыт. Мария Петровна кэлин ыанньыксытынан үлэлээн, ыал буолан тэнийэн, сааһын толору олорбут. Харах ыарыытынан хаһан да моһуогурбатаҕа үһү. Чэппиэрэ Мотуруоналыын биир алтыһыыта ити, оттон иккис алтыһыыта, хайдах эрэ мин санаабар, эмчит, дьону ыарыыттан, дьайтан быыһыыр-абырыыр киһиэхэ соччо сөбө суох быһыы дуу диэн өйгө киирэр түгэн. Ол курдук, иккис өттүттэн санаатахха, билиҥҥи аныгы тылынан эттэххэ, сүрдээх амбициялаах буоллаҕа дуу, эбэтэр аһары хомойугас чараас дууһалаах, онтун иэстэһэн хом санаатын таһаарынара эбитэ дуу. Ол курдук Чэппиэрэ, эмиэ ааһан иһэн, били Мотуруонаҕа киирэр, бу сырыыга дьиэлээх хаһаайка ыалдьытын чэйдэппэккэ утаарар. Биричиинэтэ биллибэт, баҕар, оччотооҕу ыал барахсан, остуолга уурара суох буолан биэрээхтээбит да буолуон сөп буоллаҕа. Чэппиэрэ, бука эрэ, ыраахтан айаннаан, сылайан, аччыктаан, Мотуруонаҕа тото-хана аһаан, чэйдээн ааһаары сананан кэлээхтээбит киһи, соһуйдаҕа да, хомойдоҕо да. Бараары туран: «Мотуруона, хайа, улахан санааҥ билигин да баар эбит дуу. Сыыр анныгар атым атаҕын быатын түһэрбиппин, ону булан ылаар», – диэбит. Мотуруона итэҕэйэн, ол быаны көрдүү барар. Ол сылдьан, атаҕын тосту түһэн кэбиһэр. Дьэ ити, чэйдэппэтэх иэстэбилэ итинник түмүктээх буолбут. Манна дьикти сүдү күүс соччото суох быһыыга туттуллубут дуу диэҕи баҕарыллар. Ити биир өттө, иккис санаа – ат атаҕын быатыгар. Бэйэҕит санаан көрүҥ, ол быа бу түбэлтэҕэ туох ис суолталааҕын.
Чэппиэрэ айаннаан иһэн, Түөгүргэ диэн сиргэ кэлэр. Суол кытыытыгар эдэр уол киһи от охсон нэлэґитэ сылдьарыгар тиийэн кэпсэтэр уонна Балаҕа ааһар суол төрдө ханан баарын ыйыталаһар. Бу уолбут дьэ тыллаах оҕо буолан биэрбит. Быстахха былдьанар быатыгар, уол сүгүнүнэн ол суол төрдүн ыйан биэрбэккэ, маннык тыллаах буолбут: «Үрэҕи өрө баран иһэҕин дуу, таҥнары баран иһэҕин дуу – үрэххэ киирэн хатырыкта бырахтаҕыҥ дии, хайа диэки устар да, ол диэки бардаҕыҥ дии». Үрэҕэ буоллаҕына ити турар сирдэриттэн икки килэмиэтир кэриҥэ тэйиччи сытар эбит. Дьэ итинник иннэ-кэннэ биллибэттик быһаарсан, Чэппиэрэ салгыы айаннаабыт, уол отун охсо хаалбыт. Киэһэ айанньыт, түспүт ыалыгар чэйдии олорон, эппит: «Аара суолга мээнэ тыллаах уол баар эбит, иннигэр-кэннигэр туга да суох эрэйдээх, аһынан улаханнык моһуоктаабатым», – диэн. Оттон уолбут сиһин этэ быстан, адьаһын кыайан хамсаабат буолбут киһини, дьоно сыарҕалаах оҕуһунан тиэйэн, дьиэтигэр таһаарбыттар. Бу түбэлтэҕэ болҕомтону ууруоҕу баҕарыллар «иннигэр-кэннигэр туга да суох эрэйдээх» диэн этиигэ. Ити кэпсэтэ туран, Чэппиэрэ уол инникитин өтө көрөн билбит эбит. Ити уол оччолорго даҕаны, кэлин сааһырыар да диэри, чороҥ соҕотох олорон ааспыт эбит.