Аны туран, 1941 сыллаахха Чэппиэрэни, улуу нуучча омугун баһааҕырдар үһүгүн диэн баалаан, хаайан кэбиспиттэр. Ол кэпсээнэ маннык. Сэрии саҕаланыан эрэ иннинэ Чэппиэрэ эппит: «Арҕаа диэки хара буруо, уот, хаан-сиин бөҕө. Нууччалар эмэһэлэрэ бап-баһырҕас». Хаайбыттарын кэннэ, икки нэдиэлэ курдугунан, сэрии буолбут сураҕа кэлэр. Онон киһилэрин таһаарбыттар.
Мантан салгыы дьонтон ыйыталаһан, Чэппиэрэ Анатолий Захаров-Иэлик диэн сиэнин булан ахтыы ылбыппын, Анатолий хайдах суруйбутунан сыһыаран киллэрбиппин, күндү ааҕааччым, ааҕаргар көрдөһөбүн.
Бу ахтыыга Чэппиэрэ олоҕун сүнньэ суруллубутуттан, мин бэйэм даҕаны, ааҕааччым, эн даҕаны, ситэри өйдөбүлү ыллахпыт буоллун.
Эһэм Чэппиэрэ
Ийэм Мария Егоровна Чукрова кэпсээнинэн, эhэм Егор Андреевич Чукров-Чэппиэрэ 1870 сыл Дьааҥы Дулҕалааҕар сэниэ ыалга төрөөбүт. Оҕо сааhыгар ыарытыйар, босхоҥ эбит. Онтон, сааhын ситэр дьылыгар, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалар уонна үс сыл буолан баран, таҥас угар ыллыыр хоппо тутуурдаах, килиэп, саахар, ырбаахы таҥаhа, cолко былаат, иhит испиир кэһиилээх тиийэн кэлэн, соһутар. Аны туран: «Манастыыбаттан үһүө буолан уhуйуллан кэллибит. Биир киhим бүлүүскэйдэргэ, иккис аргыhым эркээйилэргэ бардылар. Мин эмчит идэтин баhылаабытым иhин, хаппаҕын астахха ыллыыр хоппо биэрдилэр уонна босхоҥ ыарыыттан үтүөртүлэр», – диэн дьиибэ кэпсээннээх буолар. Онтон ыла Эмчит Дьөгүөссэ диэн ааттанан, эмтээбитинэн барбыт.
Кэлин улам ыыра кэҥээн, Дулҕалаахтан быhа Бытантай үрэх (Дьааҥы салаата) баhыгар түhэн, салгыы Түгэhиир Омолойугар таба ииттэн, бултаан-балыктаан олорор көс дьонун эмтээн, устунан Сайдыынан Дьааҥыга төннөр буолбут. Дьааҥылар аатырбыт ойууннара Уйгуурдааны кытта ыкса доҕордуу эбит. Айаннаан иhэн дьону көрүстэҕинэ, сынньана таарыйа, тоҕоноҕор санныгар суору, турааҕы, кукаакыны түhэрэн, олордон аhатар эбит. Эмтиир ньымата-албаhа (аныгылыы эттэххэ) арааhа да элбэх: гипноз, психотерапия, иглотерапия, биоэнергетическай массаас. Итини сэргэ хаанныыр, отоһуттуур, арчылыыр, ыраастыыр, өтө көрөр, арыт кыырар-кутурар да эбит.
Ол курдук, биирдэ Аллараа Бытантай Кустууругар биэс-алта эрэ балаҕан баар эрдэҕинэ, чарапчыланан көрө-көрө: «Оо, элбэх да дьиэ турар, Кустуур сайдар-улаатар кэскиллээх эбит», – диэбит. Ол иhин буолуо, Дьааҥыттан көhөн кэлэн, Кустууртан сэттэ биэрэстэлээх Дьаарбас диэн сиргэ олохсуйбут. Бу саҕана ойоҕо суоҕа. Ыйыттахтарына: «Манастыыба көҥүллээбэт, эмтиир кэмим бүттэҕинэ, сирдээҕи аналбын толоруом», – диэн тыллаах эбит. Ол курдук, биэс уонун ааhыыта, Дьааҥы Табалааҕыттан Старостина Балбаараны сүгүннэрэн аҕалбыт. Өтөр оҕоломмуттар, бастакы оҕолорун Сэмэн диэн сүрэхтээбиттэр, онтон 1929 сыл биһиги ийэбит Мария төрөөбүт.
Ийэм тоҕустааҕар, 1938 сыллаахха, НКВД-лар аҕатын Дьөгүөссэни дьон үҥсүүтүнэн кэлэн кулаактаан уонна судаарыстыба туhатыгар диэн, таҥас угар муусукалаах хоппотун кытары бэйэтин илдьэ барбыттар. Онтон ураты баайа да суох эбит. Ол эрээри өтөр, эмтиирин бобон баран, ыыппыттар. Кэлин ийэм Кэбээйи Сэбээн Күөлүгэр үлэлии сылдьан, хоппо сельсовекка турарын көрбүт. Ону аҕам, оччолорго сэбиэт бэрэссэдээтэлэ, тугу да саҥарбатах. Арай: «Дьарыктаахпын кимиэхэ да кэпсээбэт буол, былаас өйдөөбөт, сойуолаhыа, хаайыыга ыыппатахтарына олоххун алдьатыахтара», – диэбит.
Ийэм Бытантай Алыытыгар оскуоланы бүтэрэр сылыгар, хомсомуолга ылыы мунньаҕа буолбутугар, биир уол туран: «Бу кыыс аҕата – ойуун!» – диэн саайбыт. Ону оччолорго эдэркээн учуутал, кэнники биллэр суруйааччы буолбут Моисей Ефимов көмүскэhэ сатаабытын үрдүнэн, ылбатахтар. Онтон ыла ийэм аҕатын туhунан кимиэхэ да кэпсээбэт, оттон араспаанньатын Чупрова диэн суруйтарар буолбут. Ону ийэм өлөрүн чугаһыгар миэхэ быктарбыта уонна: «Дьөгүөссэни Кытай манастыырыттан кэлбит дьон бэйэлэрин үөрэхтэрин тарҕатаары илдьэ барбыттара буолуо. Ол иhин «манастыыбаттан кэллим» диир эбит. Оттон муусукалаах хоппото Кытайга оҥоhуллубут буолуон сөп. Оччолорго кытайдар, кэриэйдэр бааллар этэ», – диэн эппитэ.
Дьөгүөссэ дьону эмтээбит икки түгэнин кэпсиим. Биирдэ Чэппиэрэ Сайдыынан Бытантайга түhэн иһэн, киэhэриитэ Сэлээбиргэ Часкыырдар диэн ыал балаҕаннарыгар тиийбитэ – дьиэлээхтэр аҕалара төбөтүнэн моhуогурбут эбит. Көрдөhүүлэрин быhа гыммакка, оҕонньору көрбүт-истибит уонна: «Олус айманымаҥ, аҕаҕыт сылайан атыннык толкуйдуур буолбут, көмөлөhөн көрүөм», – диэбит. Сарсыныгар туран, Дьөгүөссэ үрэх үрдүнээҕи ырааhыйаҕа туспа ураhа оҕотун туруортаран, киһитин онно илдьэ барбыт. Арай дьиэлээхтэр көрдөхтөрүнэ: дьоно ат буолан кистэhэллэр, ыт буолан үрсэллэр, араастаан оонньууллар. Тэбис-тэҥҥэ кэпсэтэн, күлэ-үөрэ отууга чаанньык оргутан чэйдээн, эт үтэн сиэн сылдьыбыттар. Ол быыhыгар Дьөгүөссэ киһитин төбөтүн имэрийэр, эмтээх от утаҕын иhэрдэр. Ити кэннэ, икки-үс күнүнэн, аҕалара оҕонньор үтүөрбүт, дьонун кытта тэҥҥэ кэпсэтэр буолбут. Бараары туран Чэппиэрэ: «Оҕонньору кыыhырдыбакка тэҥҥэ кэпсэтэн, эйэ дэмнээхтик күлэ-үөрэ олоруҥ», – диэн алҕаабыт.