Иккис түгэн. Күhүн, сир тоҥуон иннинэ, Чэппиэрэ Бытантай өрүhү өксөйөн иһэн, хараҥарыыта биир ыал балаҕаныгар киирбитэ: ыаллар оҕолоро ыалдьан, кэри-куру олороллор эбит. Ону көрөн Чэппиэрэ, дьиэ эргиннээҕини кэпсэтэн баран, оҕону көрбүт-истибит уонна сарсыарда убаһа өлөрөллөрүгэр эппит. Сарсыарда эрдэ туран, убаhаны өлөрбүттэрин кэннэ, Дьөгүөссэ оҕоҕо убаhа хааныттан иhэрпит, быарыттан сиэппит, алтан тимиринэн ыарыытын обортороору түөhүгэр уурбут, ньиэрбэтэ баар сирдэринэн иннэлэри анньыталаабыт. Ол кэннэ оҕону таҥыннаран, таhырдьа таhааран салгын сиэппит, от уматан балаҕан иhин ыраастаабыт. Онтон киллэрэн сытыаран баран эмтээх от утаҕын иhэрдэр, оҕо уоскуйбутун кэннэ имэрийэ-имэрийэ кутуран, дүҥүрүн охсон, кыырбыт. Тоҥ күөс быстыҥа кыыран баран, оҕо утуйбутугар: «Оҕо абааhыта буулаабыт. Ону үтэйдим. Бу сиртэн уhаабакка Кустуурга көhүҥ. Көһөргүтүгэр, ыраатыаххытыгар диэри, эргиллэн көрбөккө бараарыҥ. Абааһы сайыһан барсыа. Санааҕытын түhэримэҥ, үтүөрүө, уhун үйэлэниэ, сиэннэрин оҕолуо», – диэбит. Онтон ыла бу сир Эмтээх диэн ааттаммыт. Ол эмтээбит оҕото Кустуур бөһүөлэк уhун үйэлээхтэриттэн биирдэстэрэ – «Үйэ саас» бэлиэ хаhаайката Өрүүскэ – кырдьан олорон, Эмчит Дьөгүөссэ хайдах эмтээбитин кэпсээбитэ.
Үрүҥ ойуун, Эмчит Дьөгүөссэ-Чэппиэрэ «манна халлаан эниэргийэтэ мустар, орто дойдуну уонна ырайы сибээстиир бастакы үктэл баар» диэн, Кустуурга, Мандыйа тааһын тумуһугар манастыыба (манастыыр), сахалыыта Арчы дьиэтин арыйар баҕа санаалааҕа.
Суруйда Эмчит Дьөгүөссэ-Чэппиэрэ сиэнэ
Анатолий Захаров-Иэлик
Мантан көстөрүнэн, Чэппиэрэ гипнозтааҕын, эмчитин таһынан, көрбүөччү быһыытынан айылҕаттан айдарыылаах улахан күүһү илдьэ сылдьыбыт, дьонун-сэргэтин араас дьайтан быыһаабыт сүдү да киһи бу орто дойдуга олорон ааспыт эбит диэн киһи сөҕөр-махтайар. «Иккистээн эргиллиэм» диэн этэрэ эбитэ үһү, бука эрэ, кырдьаҕас билэн эттэҕэ.
Дьэ, ити курдук, ааспыт үйэлэр мындааларыгар, былыт саппыт быралыйар сыллар саҕахтарыгар олорон ааспыттар эбит киһи киэнэ килбиэннээхтэрэ, дьон киэнэ дьиктилээхтэрэ, аптаах-алыптаах ааттаахтара-суоллаахтара. Олорбуттар, дьону абыраабыт дьиктилээхэй дьарыктара, ааттара-суоллара үйэлэри нөҥүөлээн, тыыннаах сылдьар гына. Бааллар этэ ааттара дарбааннаахтык ааттаммат, кэлин уҥуохтара араҥастана да сытан, дьоҥҥо-сэргэҕэ, айылҕа да туругар аптара-алыптара дьайа сытар улуу кырдьаҕастар. Баар буолан ааспыттара, айылҕа биэрбит отун-маһын сүмэтин туттан, дьон-сэргэ олоҕун быыһаабыт, айгыраабыт этин-сиинин чөлүгэр түһэрэр отоһуттар. Куйаар ситимигэр көҥүл күүлэйдээччи түүллээхтэр-биттээхтэр, алыптаах-хомуһуннаах тыл күүһүн баһылаабыттар. Бу кэмнэргэ олорон ааспыт эбит аптаах-алыптаах, дьиктилээхэй киһи Чэппиэрэ.
Араллааннаах айан
Сааскы сымнаабыт хаардаах айан суолунан газик массыына айаннаан элэстэтэн иһэр. Массыына иһигэр бэһиэлэр. Ньукулай оҕонньор Миитэрэйдиин отур-ботур ону-маны кэпсэтэ иһэллэр. Ньукулайдыын кэккэлэһэ уола – саас ортолоох, бэрт ыарыһах көрүҥнээх киһи, айан нэксиэтин нэһиилэ тулуйа сатаан, нүксүллэн олорор. Кини утары уон иккилээх-үстээх Янка кыыс, убайа Миитэрэй аттыгар олорон, түннүгүнэн көрө иһэр. Суоппардара Дьааска уол – Миитэрэй кэргэнин быраата. Бу айан суола Уус Алдан Бороҕонугар тиэрдэр. Миитэрэйдээх Янка онно хаалыахтаахтар, оттон Ньукулай уолунаан Чэриктэйгэ ааһаллар. Онно, Чэриктэй Биэрэтигэр, Ньукулай уолун эмтэтэр баҕа санаалаах баран иһэллэр. Син балайда айаннаатылар. Арай, Янка көрдөҕүнэ, Ньукулай уола эмискэ хараҕын өҥүргэһинэн көрөн кэбистэ да, тиэрэ чинэккэлээн, айаҕыттан күүгэн аллан, атаҕын тыылыы тэбэн, тартаран киирэн барда. Оҕо эрэйдээх куттаныы бөҕөтүн куттанан, хараҕын төп-төгүрүгүнэн көрдө, сатахха, киһитэ кини атаҕын тэбиэлээн барбытыттан сүрэҕэ хайда сыһан, хайа диэки сыҕарыйан куотуон билбэккэ олордоҕуна, хата убайа бэйэтин миэстэтигэр күрэтэн, һуу гынна. Дьааска уол массыынатын тохтотто, дьоммут киһилэрин тилиннэрэр аакка түстүлэр. Син үс-түөрт мүнүүтэ ааспыта дуу, уол эрэйдээх бэттэх кэлэн уоскуйбутун кэннэ, таһырдьа таһаара сырыттылар. Салгыы айаннаатылар. Соҕордук киһилэрэ, Бороҕоҥҥо диэри, иккитэ ыалдьан чиччигинээн ылла. Дьэ, оннук уку-суку айаннаан Бороҕоҥҥо кэлэн, Миитэрэйдээх Янка дьонноругар хааллылар.