Выбрать главу

Дьон ыксалынан салгыы айаннаатылар. Син балай да ыраах айан буолаахтаатаҕа. Чэ, ол да буоллар Дьааска уол, түргэн сырыылаах киһи, тиийиэхтээх кэмигэр Чэриктэйи булларда. Дэриэбинэҕэ тиийэн, дьонтон ыйдаран, Биэрэ эмээхсин дьиэтин чопчу булан тиийдилэр. Ньукулай уолунаан, ыраах айантан бэркэ сылайбыт дьон, аргыый салбыҥнаһан, дьиэ диэки хаамтылар. Дьааска уол, хайдах эрэ салла санаан, киириэн баҕарбатар да, дьонун кэнниттэн батыһан киирдэ. Саллара кэмнээх буолуо дуо эдэр оҕо киһи? Биэрэ эмээхсин, Чэриктэй эмээхсинэ диэн аатынан сири-сибиири тилийэ көппүтэ, кини абын-хомуһунун туһунан араас кэпсээн тарҕаммыта Дьааска да кулгааҕар тиийдэҕэ дии. Сатахха, эдьиийэ бэҕэһээ бэйэ бодотун тардына туттан, саҥаран сылдьарыгар дэлби сэрэппитэ. Дьиэҕэ киирбиттэрэ, Биэрэ эмээхсин киэҥ нэлэгэр тэриэлкэҕэ күөс этин хоторо туран: «Дьэ, өр да айаннаан кэллигит, кэтэспитим ыраатта», – дии тоһуйда. Дьоммут бары да соһуйа санаатылар – кэлэллэрин биллэрбэтэхтэрэ ээ. Ньукулай дорооболоһон, бары тас таҥастарын устан, көхөлөргө ыйаан, урукумуонньукка илиилэрин суунан, остуолга ыҥырыллан олордулар. Ньукулай кэһии иһитин таһааран, остуолга уурда. Биэрэ иһити ылан сахсыйан көрдө: буокка түгэҕиттэн үөһэ диэки хабахтар бырылыы бычыгыраан таҕыстылар. Ону көрөн, Биэрэ эмээхсин бэркэ үөрбүт көрүҥнэннэ, ол эрэн иһити илдьэн, ыскаабын түгэҕэр туруоран кэбистэ уонна: «Кэлин наада буолуо, оту-маһы көйөрөргө», – диэтэ. Дьиэ эргиннээҕини кэпсэтэ-кэпсэтэ аһаатылар. Биэрэ эмээхсини киһи оннук үлүгэр аарыма кырдьаҕас диэбэт, киһи сүрүн баттыыр да көрүҥэ суох, хата төттөрүтүн үөрэ-көтө кэпсээн-ипсээн бычылытан, удаҕан көрүҥэ суох, эмээхсин эмээхсин курдук. Ол да буоллар Дьааска уол иһигэр саллара ааспат. Ньукулай аһаан бүтэн көхсүн этиттэ уонна туох соруктаах кэлбитин Биэрэ эмээхсиҥҥэ эттэ. Онуоха киһитэ тугу да саҥарбата, төрүкү, киириэхтэриттэн даҕаны, ыарыһах диэки биирдэ да көрбөт курдук туттан сылдьарыттан Ньукулай дьаархана санаата. Хата, ол оннугар эмээхсин Дьаасканы дьээбэлээн таҕыста: «Төгүрүччү көрөҥҥүн, нохоо, бэртээхэй кыыһы кытары билсэр эбиккин ээ, үөрэх-хаар бөҕө киһи эбит, кэргэн ылаар ол-бу буолбакка, оҕо-уруу бөҕө буолуоҥ», – диэн, Дьаасканы салыннарда. Уол таҥаһын таҥнан, таһырдьаны былдьаһар аакка барда, онуоха эмээхсин күлэ-үөрэ: «Нохоо, уруулгун тутан, гааскын үктээн эрэ иһээр, хотон курдук гарааскар бэйэм тиэрдиэм», – диэтэ уонна уол тахсаары ааны сэгэтэн эрдэҕинэ, сиэҕиттэн тутан ылан: «Нохоо, ыарыйдаххына, алааһы өҥөйөн турар дьиэлээх убайыҥ умуһаҕын хаҥас муннугар турар буокканы аҕалтаран, боруоккар куттараар», – диэн хайдах эрэ мас-таас курдук эттэ.

Дьааска, эмээхсин тылыттан өйө көтө сыһан, таһырдьаны былдьаста. Тахсан табахтаан, уоскуйа быһыытыйан, массыынатын собуоттаан, дьонун кэтэһэ олордо. Өтөр буолбата, дьоно дьөгдьөрүһэн таҕыстылар, бэрт арбы-сарбы буолбут көрүҥнээх киирэн олордулар. Дьааска, били эмээхсинэ эппитин курдук, гааһын үктээн кэбистэ, Бороҕоннуур суолу тутта. Айанын былаһын тухары эмээхсин эппитин: «Ити хайдах билэрий кыыстаахпын, инникибин эмиэ эттэ дуу, арааһа, ити тугу-тугу эттэ ыалдьыаҥ эҥин диэн, эс, хайдах бу үлүгэр муус доруобай киһи эмискэ ол туох буолан ыарыйдахпыный, эмээхсин тугу эрэ сыыстарда ээ, бээ, бээ, аны, арба, хотон курдук гараас диэн оруобуна эттэ дии…» – диэн, төбөтө саллайа сыһыар диэри эргитэн аҕала-аҕала саныы олорон, Бороҕоҥҥо тиийэн хаалбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла.

Оттон Миитэрэйдээх Янка – биирдэһин балта, биирин эдьиийэ – Маайыстаахха ыалдьыттаан, тото-хана кэпсэтэн, кырачаан сиэннэрин көтөҕөн манньыйан, дьонноругар сонун бөҕөлөөх, кэһиилээх төннөөрү үөрэ-көтө олороллор. Айаннаан кэлбит дьону дьиэлээхтэр чэйдэттилэр. Миитэрэй Ньукулайтан ону-маны ыйыталаһан кэпсэтэн баран, туох дэппиттэрин ыйытта. Онуоха Ньукулайа: «Хойутаабыт үһүбүт, кыаллыбат диэн аккаастаата», – диэн, санааҕа түспүт киһи, хоруйдаата. Санаарҕаамына, оҕото, итиччэ эдэр киһи, накаастаах ыарыыга ылларан, эрэйдэнэрин көрө сылдьар киһи. Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолан олордоҕо, бүтэһиктээх эрэлэ сүттэҕэ. Быраастар кыайбатах ыарыылара, аны бу, бүтэһик эрэммит киһититтэн, аккаастаттаҕа.