Эрдэ сүтүктээх дьоҥҥо эмиэ көмөлөһөр этим. Сүппүт малы-салы, дьону, сүөһүнү буларга. Сүтүгү буларбар, эмиэ хаартысканан үлэлиибин. Хаартысканы көрөн олорон, сүтүк «сытын» ылабын. Оччоҕуна миэхэ харахпар этитии (информация) хартыына нөҥүө кэлэр. Сүтүк чопчу ханна баарын этэн биэрэбин. Сүтүгү буларбар, миигиттэн анараалар толук көрдүүллэр. Ол иһин, кэргэннээх, оҕолордоох киһи буоларым быһыытынан, кэнники ити дьарыкпын тохтоппутум. Билигин кыһалҕалаах дьоҥҥо көмөлөһөбүн, эмтиибин, сүбэлээн-амалаан биэрэбин. Бу – мин айылҕаттан аналым».
Чараас уйулгулаах, ураты айылҕалаах Көрбүөччү Арамаан туһунан саныы сытан, устунан утуйан хаалбыт эбиппин. Уһуктубутум – күн номнуо ырааппыт. Бэйи, туран саатар чэйдэ өрүөххэ дуу. Сотору оҕолор кэлиэхтэрэ. Ити курдук, бэйэм бэйэбин кытта кэпсэтэ-кэпсэтэ, тиэтэйэ-саарайа чаанньыкпар уу кутан, билиитэҕэ оргута уурдум. Ол ууран баран, түннүк нөҥүө көрдөхпүнэ, таһырдьа оҕолор оонньуур былаһааккаларыгар мааҕын мин олорбут ыскаамыйабар билэр уолчааным чөкөллөн олороохтуур. Кини иннигэр тэйиччи сиэрэй ыстааннаах, сырдык халлаан күөҕэ ырбаахылаах, хара хойуу баттахтаах эр киһи, мичээрдээбитинэн, оҕолору одуулуу турара…
Светлана Данилова
Хаартыска
Биир киһи олоҕор син уһун кэмҥэ санаа сүгэһэрэ буолан, ол кэми хайдах өйдөөбүппүнэн, баарынан кэпсииргэ сананан суруйдум. Бу түгэнтэн эрэ буолбатах, бэйэм син онно-манна түбэһэн, көстүбэт күүстэрдиин алтыһан, чахчы биһиги бу баар олохпутун көрө-истэ үөһээ, аллараа дойдулар айыыһыттара, хараҥалара кэлэр-барар кэмнээхтэрин эппинэн-хааммынан итэҕэйэн, айылҕабар сүгүрүйэбин.
Урукку кэмҥэ оскуола оҕолоро бары кэриэтэ ким пиэрмэҕэ, сайыҥҥы сынньалаҥҥа звеноҕа үлэлээн кэлбиттэрэ. Мин кырдьаҕас таайбар иитиллибит кыыс буоламмын, сайынын от үлэтэ, кыһын таһырдьа хаар күрдьүүтэ, ынах уулатыыта, мас кыстааһына, муус ылыыта, хаар уулааһына – барыта мин күннээҕи үлэбинэн буолара. Үлэҕэ баттаппытым диэбэппин, хата олох үөрэтиитин оннук ааспытым. Манна эбии, үс сыл үөрэх быыһыгар, субай сүөһүнү бостууктаан, көрөн-харайан сылдьыбыппыт. Көҥүл атынан көтүтэн, саанан бултаан, оттоон, билигин санаатахпына, дьоллоох оҕо саас ааспыт эбит.
Таайым дьоһуннаах, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Дойду балаһыанньатын араадьыйатын тута сылдьан истэрэ, хаһыат сонунун барытын баһыттан-атаҕар диэри миэхэ аахтаран истэрэ. Онно мин сүрэҕэлдьиирим ханна барыай, үөрэҕэ суох кырдьаҕас наһаа да муударайдык толкуйдаабыт, бу билигин киниэхэ махтанабын эрэ. Ол да буоллар, мин оҕолору кытары сылдьыахпын олус баҕарарым, ол иһин, сэттиһи бүтэрэн баран, бууннаан турдум. Биир сайыҥҥы үрүҥ түүн: «Мин оҕолору кытары звеноҕа оттуу барсабын», – диэн, өр да өр ытаатым. Таайым: «Эн кыраҕын, өссө миигин кытта бостууктаа», – диэхтиир. Ол кэмҥэ үс оҕото араас куораттарынан үрдүк үөрэххэ үөрэнэллэр этэ, онно хамнас аахса сатыыр эбит. Мин, саҥабын улаатыннара-улаатыннара, ытаа да ытаа. Сарсыарда диэки кини да сылайда быһыылаах: «Бар, бар!» – диэтэ. Оҕотук санаабар, таайым иннин ылан, олохпор бастакы кыайыым буолла дии санаабытым.
Дьэ, отчут оҕолору кытта сылдьар чиэскэ тигистим. Хантан, үлэ ыараханыгар түбэстим. От мунньааччынан ат от мунньарыгар олордон кэбистилэр.
– Лаана, атыҥ бу баар, көрөҕүн-истэҕин, эн бас билэҕин, – диэн буолла.
Күнү быһа тимир олбоххо имиллэҥнээн, кыраабылы аҥаар илиинэн көтөҕөн баттаан, киирсэбэй саппыкынан аллараа ырычааҕы үктээн, киэһэнэн олох сылайан, оҕолору кытта сэлэһэр кэлиэ дуо, утуйар аакка эрэ бараҕын. Арай ким-хайа иннинэ туран аппын көрдүүрүм, баҕам хоту хонууну-ойууру, дьэ, тэпсэрим.
Биир сарсыарда кураанах оттоох үрүйэнэн киирэн, баран истим. Көрдөхпүнэ, томтор курдук сиргэ киһи уҥуохтара көстөллөр. Уруккуттан да соҕотох сылдьа үөрүйэх буоламмын, чугаһаан көрүөх санаам киирэн кэллэ. Ол саҕана, санаабар, томтор тэллэҕэр хантайан туран көрбүт курдук саныыбын: биир киһи уҥуоҕар хараҕым хатанна, кыһыл кырааскалаах араама иһигэр кырдьаҕас эр киһи төгүрүччү көрбүт харахтаах хаартыската турар. Ээ, бу үрэх да баһыгар хаартыскалаах киһи уҥуоҕа баар эбит дуу дии санаатым. Улаханнык соһуйбатым, оннук ааһан хааллым. Кэлэн баран, олохсуйан олорор дьонтон ээр-сэмээр ыйыталастым, оннугу көрдүм диэн эттим. Дьон саҥата суох иһиттилэр: «Ээ, ити ааттаммат кырдьаҕас сытар сирэ. Эн онно мээнэ барыма», – диэтилэр. Оҕо буолан, ээ сөп диэбитинэн, ити түгэн умнуллубута.
Үөрэнэн, кэргэн тахсан атын сиргэ баран, олоҕум уларыйбыта. Ол да буоллар, хаартысканы көрбүтүм санаабыттан олох арахсыбатаҕа. Онтон, ханнык кэмтэн эбитэ буолла, хаартысканы наар бу баар курдук көрөр буолан барбытым, улааппытым кэннэ түүлбэр эҥин көстөр буолбута. Хайдах баҕайыный диэн испэр саныырым, дьиэ иһинээҕилэрбэр куруук кэпсиирим. Эмиэ кэлэн барда, тугу да саҥарбат, көрөр, ол туохха буолуой диэн чугас дьоммуттан ыйыталаһан көрөрүм да, эппиэт ылбатаҕым. Биир эмэ киһи «хомуһунун биэрээри гынара буолуо» диэччи эмиэ баара.