– Бу уол тугу эрэ булкуйар, дьон буруйун бэйэтигэр ылынар, – диэн ийэтэ эрэйдээх айманан да биэрээхтээтэ, билэр-билбэт дуоһунастаах дьонунан сүүрэ сатаата да кыайбата, уолун уон биэс сууккаҕа хаайыыга уктулар. Алдьаппыт аанын хатыырын хайа да бэйэлээх «уоруйах» тоҕо тарпат гына аҕата оҥорон биэрбитэ.
Кеша хаайыыга уон биэс сууккаҕа сытан, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. «Маннык сатаан олоруо суохпун, хаайыы аһылыга буолууһукпун, дьоммун да эрэйдииһикпин» диэн түмүккэ кэлэн, дэриэбинэтигэр айаннаабакка, милииссийэ дьиэтиттэн тута военкомакка тиийэн, оруобуна сайыҥҥы ыҥырыыга түбэһэ биэрдэ. Аҕыйах хоннороот, кинини уонна өссө хас да уолу Хабаровскайга сулууспаҕа ыыппыттара.
Онтон дэриэбинэҕэ айдаан бөҕө. Дьоно кыра уолларын сүтэрэн, улууска баар аймахтарыгар барыларыттан төлөпүөнүнэн сураһан көрдүлэр да, Кешалара, ууга тааһы бырахпыттыы, мэлийдэ. Улуустааҕы милииссийэ үлэһиттэрин ууга-уокка түһэрдилэр. Ыксаан, эдьиийдээх убайа куоракка уолларын көрдүү бараары сырыттахтарына, сурук тигинээн кэллэ: «Мин сулууспалыы бардым, тиийдэхпинэ аадырыспын биллэриэм. Миигин, баһаалыста, бырастыы гыныҥ», – диэн ис хоһоонноох буолан биэрдэ. Ийэтэ эрэйдээх оҕотун аһынан, эмиэ да уола көстүбүт үөрүүтүттэн хараҕын уута иэдэһин устун тохтоло суох сүүрэрин, дьонуттан кистээн бэриэнньигинэн сотто турда.
Дьиэ иһигэр баар дьон суругу бука бары былдьаһа-тарыһа аахтылар. Кеша аҕата уолун сөптөөх быһаарыныытыттан астынан, сэргэхсийэ түстэ. От охсор тэрилин өрөмүөннэһэ кэлбит табаарыстарыгар үтүө сонунун сибилигин кэпсии охсоору таһырдьаны былдьаста.
Эргиллии
Дима кыра эрдэҕиттэн ырыанан үлүһүйэр эрээри, ханнык да күрэхтэһиигэ инники бириистээх миэстэҕэ тиксэ илик. Тэлэбиисэргэ сылын аайы ыытыллар «Хотугу сулус» ырыа күрэҕэр кыттар да улуустан өнүйбэт. Кини ыллыан, киэҥ сиргэ биллиэн-көстүөн олус баҕарар эрээри, үп-харчы суох буолан, сороҕор кыттыбат, эбиитин кэлин куолаһа хаахынаан олорор. Сороҕор алдьархай аһыллан ыллыыр ээ… Ол эрэн, долгуйдаҕына, куолаһа сонууруттан миэстэлэспэт быһыылаах.
Кинини учуутала Светлана Дмитриевна кыһанан ырыаҕа үөрэтэ сатыыр да, түмүктэрэ олох суох. «Ыллыыһыккын» диир даҕаны, киһитэ сыанаҕа таҕыстаҕына, бааҕынаабытынан барар. Сыанаттан ыллаан таҕыстаҕына, уу чаккырас буолбут буолар.
Дима биир күн араадьыйа истэ олорон хаһан да истибэтэх ырыатын соһуйа истэр, толорооччута дьикти баҕайы Джида диэн ааттаах, ырыатын ыллыыр, чабырҕахтыыр, эмиэ да хоһоон ааҕар курдук толорор эбит. Уол бу ырыаны сэргии истэн, ыллаһан көрөр даҕаны хайдах эрэ табыллыбат, тыла да өҕүллүбэт. Дима киэһэ ырыаны араадьыйаттан кассетаҕа уһултаран ылар. Дьэ, ол күнтэн ыла Дима бу ырыаҕа сөп түбэһиннэрэн ыллыы үөрэнэр.
Кэлин билбитэ бу рэп диэн хайысха саха ырыатыгар саҥа сүүрээн быһыытынан киирбит эбит. Дима рэбинэн дьарыктаммытынан барар, бэйэтэ ырыа суруйар, санаатыгар маннык ыллыыра кини куолаһыгар барсар, иһигэр астына саныыр. Биир күн Дима Светлана Дмитриевнаҕа ыллаан иһитиннэрбитигэр, учуутала сэргии истэр.
– Хайа, Дима, эн куоласкар рэп барсар эбит. Сотору улуустааҕы «Эдэр талааннар» диэн ырыа күрэҕэ буолар. Онно хайаан да кытын, – диэт, учуутала үөрэнээччитин үөрбүт хараҕынан эрэммиттии саһарчы көрөн турда.
– Холонон көрүөххэ син. Күрэххэ диискэни ирдииллэрэ буолуо. Ону ханна оҥотторобут? – уол мунаахсыйар.
– Оҥотторуохпут. Билигин күрэх балаһыанньатын булуохха наада. Эн ырыаҥ тылын өссө чочуй, онтон мин библиотекаҕа бардым, балаһыанньаны булуом. Сарсыҥҥыттан дьарыктаныахпыт, – Светлана Дмитриевна чахчы астынан, маҥан төгүрүк сирэйэ тэтэрэ кыыһан, үрдүк хобулуга тоһугураан кылаастан тахсан барда.
Икки ыйдаах, уһун сындалҕаннаах бэлэмнэнии кэнниттэн күрэххэ улуус киинигэр тиийэллэр. Жеребьевканан үһүс нүөмэринэн ыллыы тахсара быһаарыллар. Иһигэр долгуйар да, онтукатын биллэрбэккэ буола сатыыр. Дима ыллаан барбытыгар көрөөччүлэр чуумпуран, иһийэн олордулар. Ыллаан бүппүтүн кэннэ дьэ ыһыы-хаһыы, «биис» хаһыытаһыы, ытыс таһыныы бөҕө буолар. Дима, күрэхтэһии саамай улахан бирииһин – Гран-прини ылар. Ити күрэхтэһии кэнниттэн кинини дьон сөбүлээн истэр, кэнсиэрдэргэ, араас тэрээһиннэргэ кытыннара ыҥырар буолаллар. Дима оскуолатын бүтэрэр сыла тиийэн кэлэр. Уол оскуолаҕа олох сүгүн үөрэммэккэ, учууталларын өрө тардыыларынан, нэһиилэ кырылас үс сыананан соһуллан бүтэрэр.
Билиҥҥи үйэҕэ үһүнэн бүтэрбит киһи үөрэххэ киирбэт. Биир кэлим эксээмэннэрэ диэн хаарты хараҕын курдук эбит. Тугу да билбэт буолан, эппиэттэрин мээнэ туруортаабыта. «Иккини да ыллахха туох буолуой, аттестакка син биир үһү туруораллар» диэн санаалааҕа да, хата, үһү ылбыт этэ. Түөрт сыанаҕа биир баал тиийбэтэх. Учуутала «бааттаах эбиккин» диэбитэ.