Биир өрөбүл күн Дима убайдарыгар кэпсэтэ-ипсэтэ диэн хоно барда. Ол түүн Дима тугу гыммытын ким да билбэт.
Сарсыарда эрдэ Дималара хайдах эрэ бэйэтиттэн астыммыттыы, киэн туттубуттуу киирэн кэлэр, сиэбиттэн икки ыарахан сыаналаах төлөпүөнү таһааран остуолга уурталыыр. Уолаттарыгар, силэ бырдаҥалыы-бырдаҥалыы, киһиргээн кэпсиир:
– Оо, бэҕэһээ түүн икки улахан убайбын кытта төлөпүөн охсо тахсыбыппыт. Убайдарым дьону ыйан биэрэллэр, ону мин сүүрэн тиийэн суумкаларын сулбу тардаат куотабын. Биир кыыс уола чуут ситэ сыспыта, хата, нэһиилэ куоттум, халтарыйбатаҕа буоллар ситиэ эбит. Бүгүн бу төлөпүөннэри батарыахпын наада. Уолаттар, баран атыылаан көрбөппүт дуо, бырыһыаннаан харчы биэриэм.
Икки уолаттара кыккыраччы аккаастаан, кэлэйбиттии көрөн кэбиһээт, тахсан бардылар. Онтон Саша сөбүлэһэр. Кини ити кэмҥэ харчыга наадыйа сылдьар кэмэ этэ. Бу ыйга дьоно туттарыгар биэрбит харчыларын оптуобуска уордарбыта, онон харчытын ити суолунан төннөрөргө быһаарыммыта. «Бүгүн эрэ тахсыһабын, кыратык харчыластахпына, тохтуом» диэн санаан ылбыта.
Уопсай оҕолоругар эрэйэ суох үстүү тыһыынчаҕа атыылаан кэбиһэллэр. Дима Сашаҕа биэс мөһөөҕү туттаран кэбиһэр.
Ол күнтэн Дималаах Саша кирдээх суолга үктэнэллэр. Хас эрчиллии кэнниттэн Сэргэлээххэ бултуу тахсаллар. Сороҕор «байанайдара» кураанаҕы куустарар.
Бэҕэһээ биир кыыстан төлөпүөнүн уонна биэс тыһыынча харчытын былдьаан ылбыттара. Ити быһыыларыттан кыбыстан да көрбөттөр, хата, «өҥнөөхтөр» курдук сананаллар. Сорох уолаттар Сашалаах Диманы киһиргэтэ-киһиргэтэ төлөпүөн сакаастыыллара.
Онон уолаттар кыра харчы иһин түүн аайы «бултаһа» тахсаллар.
Сашалаах Дима ити «кирдээх» быһыыларын хоско бииргэ олорор уолаттара сөбүлээбэттэрин этэн көрөллөр да дьонноро аахайбаттар, истэн эрэ кэбиһэллэр.
– Тохтообот буоллаххытына, факультеккыт салалтатыгар этиэхпит, – диэн куттаан да көрөллөр.
Биирдэ Дима өһүргэнэн, хоһун уолаттарын кытта охсуһа сыһар. Саша нэһиилэ тохтотор.
Саша киэһэ доҕор кыыһыгар Катяҕа күүлэйдии барар. Онуоха кыыһа кэпсии тоһуйар:
– Бэҕэһээ эдьиийим 67-с уопсайга баран истэҕинэ, икки уолаттар төлөпүөнүн, харчытын былдьаан баран куотан хаалбыттар. Тутуллаллара буоллар үчүгэйдик кэһэтэн биэриэххэ баар этэ.
Саша кыыһын эдьиийин халаабытыттан соһуйан, саҥатыттан матан хаалар. Ол гынан баран, билинэ соруммат. Билиннэҕинэ иэдэйэр буоллаҕа. Таптыыр кыыһа быраҕар, эбиитин милииссийэлэргэ үҥүстэхтэринэ, үөрэҕиттэн уһуллар, хаайыыга да барыан сөп буоллаҕа. Ол иһин кистииргэ сананар.
«Аны хаһан да төлөпүөн «бултаһа» тахсыа суохпун… Диманы да тохтууругар этиэм» диэн иһигэр быһаарынар.
Тапталлаахтар күннэрэ үүнэр. Саша тапталлааҕар бэлэх ылыан харчыта суох, эбиитин, дьоно хамнастара кэлбэккэ харчы ыыппатахтара ыраатта, стипендията да кэлбэт. Саша бүтэһигин «бултаһа» тахсарга сананар.
Ол киэһэ биир да кыыс көстүбэт, арай биир кырдьаҕас соҕус эр киһиэхэ хараҕа хатанар. «Ээ, чэ, ити киһиттэн бэргэһэтин уһулуохха, төлөпүөнүн былдьыахха» дии саныыр уонна ол киһиэхэ чугаһыыр. Киһитин охтороот, төлөпүөнүн, харчытын, бэргэһэтин былдьаат куотар. Арай кэнниттэн ким эрэ: «Тохтоо, ытыам», – диэн хаһыытыыра иһиллэр. Уол кэннин хайыһан көрбүтэ, икки уһун уҥуохтаах милииссийэ пуормалаах уолаттар эккирэтэн иһэллэр эбит. Саша куттанан, туох баар кыаҕынан сүүрэр уонна туохтан эрэ иҥнэн охтон түһэр.
– Тутулуннуҥ, кэл, бардыбыт, – диэн уолаттар тараччы тутан илдьэ бараллар. Саша киһи эрэ буоллар: «Дьэ, бүттүм», – диэн иһин түгэҕэр саҥарар. Ол күнтэн ыйы-ыйдаан милииссийэлэргэ соһуллар. Үөрэҕиттэн уһуллар. Хата, Катята кэлэйэн, киэр хайыспатаҕа эрэ үөрдэр. Арай «ити куһаҕан дьаллыккын бырахпатаххына, арахсыам» диэн кытаанахтык эппитэ. Милииссийэлэр киниэхэ туох баар уоруллубут төлөпүөннэри барытын түһэрэ сатыыллар.
«Баһаалыста, уган биэримэ», – диэн Димата кэлэ-кэлэ көрдөһөр-ааттаһар.
Күнтэн күн ааһан, Саша сууттанар күнэ үүнэр. Эдэрин, көрдөһөрүн, урут сууттамматаҕын учуоттаан, икки сыл усулуобунай бириигэбэр биэрэллэр, ыстараап бөҕө төлүүргэ уураахтыыллар. Хантан бэйэтэ төлүөй, дьоно сүөһүлэрин харчытынан төлүүллэр.
Саша хайыай, дойдутугар тахсар. Дэриэбинэтигэр дьон кэлэйбиттии көрөллөр, дорооболостоҕуна ким да хардарбат, көрбөтөх курдук туттан ааһаллар. Бэл, бииргэ оскуолаҕа үөрэммит уолаттара, урут куораттан таҕыстар эрэ суксуруһар бэйэлэрэ, билигин кэлэ да сылдьыбаттар. «Хайдах гынан бэйэм ыраас ааппын төннөрөбүн?» диэн толкуйга түһэр.
Уол дьиэтигэр олорон курус санааҕа куустарар. Аармыйаҕа барыан, усулуобунайдаах киһини ылбаттарын билэр.