– Урут биһиги акаарыбытыгар, олус тотон, атааннаһар эбиппит. Онтон билигин «итии туочукаҕа», Чечняҕа, Дагестаҥҥа баран, икки өттүттэн табаарыстарбыт биһиги харахпыт ортотугар суорума суоллананнар, олох хайдах курдук күндүтүн үчүгэйдик өйдөөтүбүт. Бу күөх халлааҥҥа эйэлээхтик олорортон атын күндү суох эбит, – диэн токуруйбут муруннаах улахан хара бараан киһи сөҥ куолаһынан саҥарбытыгар, «харалар» уҥуохтуун кыччаабыт курдук кумуччу туттан турдулар, – аны биирдэ охсуһарга былааннанар түгэҥҥитигэр бастаан биһигиттэн саҕалаарыҥ. Мин «акаары» ыччаттарым саҕалаабыттарынан, бырастыы гынаргытыгар көрдөһөбүн. Эмсэҕэлэммит уол сытар балыыһатыгар билигин тиийэн быраастары көрсүөхпүт, үтүөрэн тахсарыгар көмөлөһүөхпүт, – диэт, толуу көрүҥнээх саха киһитигэр илиитин биэрдэ.
Сотору буолаат, массыыналар ааннара «лип-лап» сабыллар тыастара иһилиннэ. Уолаттар истэригэр эмиэ да үөрэ, эмиэ да хомойо санаан ыллылар. Саҥата-иҥэтэ, тыаһа-ууһа суох тарҕастылар.
Байкал
Байкал хап-хара харахтаах, хара дьүһүннээх ыт. Лайка боруода булкаастаах буолан, быһыыта-таһаата үчүгэйиттэн дьон ымсыыра көрөрө.
Танюша эһэлээх эбэтэ ыт оҕотун хотоҥҥо ииппиттэрэ. Ол иһин Байкал ынахтарга олус чугас, бэл, олох кыра эрдэҕинэ, тымныы ыйдарга, биир борооскуну доҕор оҥостон, түүрүллүөҕүнэн түүрүллэн баран хоонньоһо сытар идэлээҕэ. Борооскута ибис-инчэҕэй гына салаан, ньалҕаарытан кэбиһэрэ. Сайынын сүөһүлэрин харабыллыыра. Сарсыардааҥҥы ыам кэннэ ыттарын батыһан, борооскуттан саҕалаан кырдьаҕас ынаҕар тиийэ, аа-дьуо хааман маталдьыһаллара. Сүөһүлэрэ онно-манна аралдьыйан олоотоон турдахтарына, күүтэн турара эбэтэр үрэн моргуйан ыксатара. Сүөһүлэр сыһыыга мэччийэ эбэтэр хотоннорун таһыгар кэбинэ сытар кэмнэригэр атын киһи аттарынан ааһара кутталлааҕа. Сүөһү быыһыттан эмискэ ыт ырдьыгынаабытынан ойон тахсан, дьон сүрэхтэрин хайыта сыһааччы. Ол да буоллар, Байкалы дэриэбинэ дьоно сөбүлүүллэрэ. Киэһээҥҥи аһылык кэпсээнэ кини буолааччы. «Байкал – харабыл ыт» диэн убаастаан ааттыыллара. Киэһэтин хойутаан, ыраахтан айманан иһэллэрин киһи эндэппэккэ билэрэ. Эһэлэрэ мөҕүттэрэ: «Бачча сүөһүлэргин кытта сылдьар эрээри киэһээҥҥи ыамҥа ситэри эрдэ аҕалыаххын».
Биирдэ эбэлэрэ куораттан дьаабылыка мас араскытын атыылаһан аҕалбыта. Олус үөрбүт-көппүт, астыммыт этэ. Биир күн эһэлэринээн дьаабылыкаларын олордорго санаммыттара. Дьаама хаһан, кумахтаан, хара буордаан, олус кыһанан-мүһэнэн олордор кэмнэригэр Байкал аттыларыттан арахпатаҕа. Олус ымсыырбыт курдук, кылап-халап көрө сыппыта. «Иччилэрим туох бэйэлээҕи олортулар» диэн толкуйдуур быһыылааҕа.
Кырдьаҕастар мастарын олордон, итии чэй иһэ дьиэлэригэр киирбиттэрэ. Танюшаларын ыҥыра сатаабыттара да, сиэннэрэ Байкалыгар аралдьыйан киирбэтэҕэ. Эбэлэрэ өссө төгүл олордубут маһын көрөн манньыйаары таһырдьа тахсыбыта, арай дьаабылыката ханна да суоҕа. Танюшатын кыһыл куурката хотон диэки элэҥниирин көрөн онно тиийбитэ, сиэнэ дьаама хаһан букунуйа сылдьара. Онтон Байкал мас умнаһын ытыран турара. Соһуйан, хомойон да буолуо хаһыытаабытын кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. Танюша ытыныын икки аҥыы ыстаммыттара. Эбэлэрэ хайыай, ити дьону кытта аахсан тугу туһаныай? Ол киэһэ сиэнэ сиэбит дьаабылыкатын сиэмэтин сибэкки буоругар көмпүтэ. Байкал ити күн буруйданан, кутуругун кумуччу туттан, иччилэриттэн ырааҕынан сылдьыбыта.
Ол дьаабылыка сиэмэтэ араскыланан, күн бүгүн Танюша эһэлээх эбэтин тэлгэһэлэрин иһигэр силигилии үүнэн турар. Туорах саҕа да буоллар, хас сыл ахсын астанан дьонун үөрдэр. Саас, ыам ыйыгар, мастара үрүҥ сибэккилэнэр, ону көрө киһи бөҕө кэлэр. Хараҕы манньытан, үөрэн-көтөн, дууһалыын сынньанан бараллар. Ол ахсын Байкал баракааһа ахтыллар.
Хатыҥчаана
(Остуоруйа)
Сайын. Сир-дойду барыта күөҕүнэн чэлгийбит, көрүөхтэн кэрэ сир сиэдэрэй симэхтэрэ, сибэккилэр, араас өҥүнэн кустуктана оонньуур көбүөрү тэлгэппит курдук, сириэдийэ үүммүттэр. Күндэлэс күн чаҕылыйа тыгар. Ырыаһыт чыычаахтар араас куолаһынан ыллаан дьырылаталлар.
Сэмэнэптэр сайылыктарыгар бэҕэһээ көһөн кэлбиттэрэ. Түптэ унаар буруота уонна малааһын алаадьытын сыта тунуйа тарҕанан, чуҥкуйан турбут сайылык сэргэхсийэ түстэ.
Машенька төрөппүттэрэ сүөһү иитиитинэн уонна хортуоппуй үүннэриитинэн дьарыктаналлар, аҕата бааһынай хаһаайыстыба баһылыгынан ааттанар, ийэлэрэ уонна икки убайдара хаһаайыстыба чилиэннэрэ. Кинилэр дьиҥ-чахчы үлэ үөрүүтүн эттэринэн-хааннарынан билбит дьон.