Сайылыкка төһө да саҥа көһөн кэллилэр эрээри кыыс олох тэһийбэт. Кини сааһа алтата. Сэрбэллибит кыракый кыысчаан күнү быһа дьонун батыһа, бэйэтэ бэйэтинээн оонньуу сатаан баран, кэлин чуҥкуйа быһыытыйан, сайылыгын тулатын кэрийэр идэлэннэ.
Биирдэ кырачаан кыыс сибэккилээх кырдалга дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьан, соҕотох кыракый хатыҥ көлүччэ таһыгар лаглайан турарын соһуйа көрбүтэ. Сүүрэн тиийэн кууһан ылбыта. Санаатыгар хатыҥа үөрэ түспүтэ, кыыһы сэрэммиттии лабааларынан күөйэ туппута. Тэҥнэһэ охсубуттара – иккиэн тэбис-тэҥнэр. Кинини тула кэрдиллибит хатыҥ төҥүргэстэрэ хараара чөҥөрүһэн тураллара. Кураантан уолан эрэр көлүччэҕэ улахан баараҕай эрээри хайыы-үйэ эмэҕирэн бүппүт кырдьаҕас хатыҥ быардыы түһэн сытара.
– Кыракый хатыҥчаан, эн тоҕо соҕотоххунуй? – кыыс эргийэ хаама сылдьан ыйытар.
– Маннык соҕотоҕун турар дьылҕалаахпын быһыылаах. Хаар-самыыр, тыал мускуйан чараччы хатан, мин да уһуннук турбатым буолуо. Соҕотохсуйан чуҥкуйуох киһини эһэм, ити да буоллар саататар, куруутун кэпсэтэр, – хатыҥ эрэйдээх биллэр-биллибэт тыалга бигэтэн, сүрдээх симиктик кэпсии турда.
– Ити эһэҥ дуо? Оттон ийэҥ, аҕаҥ? – кыыс сүрдээхтик муодарҕаан, кырдьаҕас хатыҥы одуулаан турда.
– Эһэм кэлин улам мөлтөөн, саҥата-иҥэтэ аҕыйаан иһэр. Миигиттэн санаарҕаан ордук иэдэйдэ. Ийэлээх аҕам наһаа эдэр, кыраһыабай, көбүс-көнө хатыҥнар эбиттэр. Кинилэринэн тулалаан турар аймахтарбыт бары киэн тутталлара үһү. Мин ийэ сиртэн саҥа үнүгэһим тахсан эрдэҕинэ, куһаҕан санаалаах дьон хайа эрэ уоллаах кыыс ыал буолар дьоро киэһэлэригэр кэрдэн илдьэ барбыттар. Эдэрдэри барыларын кэрдибиттэр, онно биир киэһэ чэчир мас оҥостубуттар. Эһэм эрэйдээх көмүскэһэн лабааларынан хаххалыы, бэйэтин ыллараары күөҕүнэн суугунаан далбаатана сатаабытын ити көлүччэҕэ умса аспыттар. Онтон ыла умса түстэр түһэн, кэлин олох түһэн хаалла. Кини да мин туспар син түөрт-биэс сыл олох олорор туһугар охсуһан сордоно сатаата, – хатыҥ бэйэтин кыһалҕалаах олоҕун кэпсээн, оргууй суугунуу турда. – Эһэм этэринэн, биһиги ситтэхпитинэ, туоспутуттан үүт-сүөгэй кутар тууйастары, ыаҕастары, оттон маспытыттан саха былыргы иһиттэрин оҥороллор эбит.
– Мин билэбин, хатыҥ саамай үчүгэй мас. Дьоннор бэйэлэрин уһаайбаларыгар хатыҥы олортохторуна, ол уһаайбаҕа абааһыны киллэрбэт диэн эбэм кэпсээччи, – кыыс олус үчүгэйи эппит киһи быһыытынан, хатыҥ үп-үрүҥ субатын имэрийбэхтээн ылла, – мин эйигин Хатыҥчаана диэн ааттыам. Эн биһикки доҕордуу буолуохпут, мин күн ахсын эйиэхэ кэлиэм. Сайылыкка мин эмиэ соҕотохпун. Биир да оонньуур оҕом суох.
– Үчүгэйи-ин, – Хатыҥчаана үөрүүтүттэн күөх лабааларынан суугунаан ылла.
Онтон ыла кыыстаах Хатыҥчаана доҕордоспуттара.
Көмнөҕү бүрүнэн, көмүс күһүн тиийэн кэллэ. Хоту диэкиттэн сиккиэр тыал ардыгар тымныйан, тыйыһыран ыла-ыла үрэр. Хатыҥчаана күөх сэбирдэхтэрэ саһаран бардылар. Сайыны быһа бииргэ оонньообут доҕордуулар арахсар күннэрэ чугаһаабытын эттэринэн-хааннарынан билэн, ис-истэриттэн курутуйар буоллулар.
Бүгүн Сэмэнэптэр сайылыктарыттан көһүөхтээхтэр. Дьонноро сүөһүлэрин мэччитэ ыыппакка, далларыгар хаайдылар. Ынахтар маҥырааһыннара, оҕус мөҥүрээн лоҥкунатара, сылгы кистээн дьырылатара, онно эбии ыттар үрэн моргуйаллара сайылыгы ылан кэбистилэр.
Машенька сарсыарда ойон тураат, Хатыҥчаанатыгар сүүрдэ. Күн ахсын ибиирэр ардахтан сир-дойду хайыы-үйэ килэрийэ охсубут, сүүрэргэ сүрдээх эрэйдээх, сэрэнэн хаамтаҕына, халтарыйыа суох. Бэҕэһээ Хатыҥчааната күүстээх тыалга лабаата тостубут этэ, ону санаатыгар саба тутан бэрэбээскилиир санаалааҕа. Хатыҥчааната эрэйдээх сэбирдэхтэрэ саһарарын таһынан суйданан көрүстэ. Хайдах эрэ тоҥмут, хаһыҥтан чоҥкуйа кырыарбыт курдук. Хайдах маннык соҕотоҕун тураахтыыр?.. Кыһын тымныытынан кыскыйан тиийэн кэллэҕинэ, хайдах тулуйар? Машенька аһынарыттан хараҕа туманныран барда. Сайыны быһа сууммут, сөтүөлээбит көлүччэтигэр бадараан буолбут илиитин суунаары сэрэнэн киирэн иһэн, халты үктэнэн, көлүччэҕэ сирэйинэн умса баран түстэ. Уу тымныытыттан, эбии сирэйинэн түһэн, уу иһэн чачайбыт кыыс төһө да уу кытыытыгар турдар, уолуйа куттанан, биир кэм чалбаатана турда. Хатыҥчаана доҕоро ууга түспүтүн көрөн олус уолуйда, чаҥкынас куолаһынан көмөҕө ыҥыран, сайылыгы биир гына айманна:
– Эһээ, эһээ, эһэкээ, көмөлөс, Машенька ууга түстэ, эһээ уһугун даа?…
Кырдьаҕас хатыҥ төһө да тимирэн көхсө эрэ көстө сыттар, туох баар күүһүн түмэн, ынчыктыы былаастаан оргууй түөһүллэн, сүрдээх көнтөрүктүк эргиллэн, эмэҕирэн эрэр лабааларынан кыракый кыысчааны кууһан ылан, ото-маһа хагдарыйан, уу-самыыр суурайан, хара буорунан көрөн турар көлүччэ кытыытыгар таһааран олордон кэбистэ. Машенька хатыҥчааната уунан биэрбит лабааларыттан тардыһан, ытыы-ытыы үөһэ тарбачыһан таҕыста.