– Билигин күрэхтэһэ барааччылар эрэ хаалаҕыт, атыттар дьиэлээҥ, – диэбитигэр, Юра чугаһаан тириэньэриттэн ыйытта.
– Мин күрэхтэһэ барбаппын дуо? – билигин да итэҕэйиминэ турда.
Егор Егорович балачча саҥата суох туран баран, маннык эппиэттээтэ:
– Эн таҥаһыҥ да суох, баар да буоллаҕына чараас, ону таһынан, айаҥҥын төлүүр харчы син биир суоҕа буолуо, онон ылбатым.
Юра саалтан сүүрэн тахсан, сиирэ-халты таҥнаат, таһырдьаны былдьаста. Күрэхтэһиигэ барбатах төрүөтүнэн иһэр-аһыыр төрөппүттэрэ буолалларын сүрэҕинэн таайда. Хараҕын уутун туора сотунна, «уолаттар күлүү-элэк оҥостубуттара буолуо» дии санаан, өссө кыһыйда. Ордук тириэньэриттэн хомойдо, Егор Егоровиһы итинник төрөппүттэринэн көрөн оҕолорго сыһыаннаһар киһи буолуо дии санаабат этэ. Юра күүскэ дьаныһан туран эрчиллэн, кыахтаах тустуугунан биллэн, тохсус кэнниттэн Дьокуускайга «Олимпийскай эрэл» оскуолаҕа киирэн үөрэнэр баҕата түөрэҥнээбититтэн санаата түстэ. Ол да буоллар, «улааттахпына хайаан да тустуук, үөрэхтээх киһи буолуом» диэн иннин торумнаан истэ.
Дьонум арыгыларын эмтэппэтэхтэринэ, Саҥа дьыл кэннэ, үһүс чиэппэргэ, Мындаабатааҕы лицейгэ үөрэнэ барыам. «Кыыс Хаҥа» бааһынай хаһаайыстыба салайааччытыттан Алексей Ивановичтан көрдөһүөм. Кини кэпсэтэн киллэриэ эбитэ дуу? Көрүстэҕин ахсын этээччи: «Хайа, хаһан спортсмен буолабыт? Үчүгэй тустуук буолан, аны түөрт сылынан «Азия оҕолоро» оонньууга барыа этибит». Уол Алексей Иванович киһилии сыһыаныгар махтана истэ.
Ити күнтэн ыла Юра эрчиллиитин тохтоппута. Тириэньэрэ көрсөн ону-маны ыйыталаһа сатаабыта да, уол саҥата суох умса көрөн кэбиспитэ.
Сотору буолаат, үһүс чиэппэргэ, Юра Алексей Иванович көмөтүнэн Мындаабатааҕы спортивнай лицейгэ үөрэнэ барбыт сураҕа иһиллибитэ. Юра баҕа санаата туоларыгар бигэ эрэллээх буолан, сыалын-соругун ситистэҕэ.
Туһа дьоно
1941 сыл. Бэс ыйа.
Сэрии саҕаланан, кэри-куру күннэр ааҥнаатылар. Сири-дойдуну бүтүннүү хараҥа былыт сабардаабытын курдук дэриэбинэ иһийдэ. Эдэриттэн эмэнигэр тиийэ санааҕа баттатан, дьиэлэригэр бүктүлэр, уулуссаҕа, бэл, мэник-тэник уолаттар көстүбэттэр.
Сэрии иннинэ Барашковтар дьоллоохтук да олорбуттара! Кыахтаах ыал буоллахтара: уон сүөһүттэн түөрдэ ыанара. Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн быһыытынан эмиэ биллэллэрэ: биэс оҕоттон үһэ уол уонна икки улахан кыыс.
Бэс ыйын 21 күнүгэр Улуу сэрии саҕаламмытын туһунан биллэрбиттэрин кытта аҕалара бастакы ыҥырыыга түбэһэн сэриилэһэ барбыта. Уйбаан аҕыйах хонук иһигэр хара бараан төгүрүк сирэйэ уһаабыкка, кубарыйбыкка дылы буолбут этэ. Кини барарыгар дьонугар кэриэс тылын эппит: «Маайа, оҕолоргун үчүгэйдик көрөөр, сэрии олус уһаабат ини, туоххун да быраҕан туран үөрэттэрэ сатаар. Оҕолоор, ийэҕитигэр илии-атах буолан көмөлөһөөрүҥ, сүөһүгүт баарын тухары олоххо эрэллээх буолуоххут».
Сыл аҥаара буолан баран, аҕаларыттан бастакы суругу туппуттара. «Тоҕо хардарбаккыт?» диэбит этэ. «Ол аата суруктара сүппүттэр эбэтэр ханна эрэ муна сырыттаҕа» диэн быһаарбыттара. «Ийэ дойдуну көмүскүүр буоламмыт өлөр туһунан толкуйдаабаппыт. Мэлдьи кэннинэн чугуйбакка, өстөөҕү сууһарар туһунан толкуйдуубут. Кыргыһыы кытаанах, ротаттан уончалыы эрэ киһи хаалар. Атаака кэмигэр өлөр туһунан умнаҕын. Кулун тутар 12 күнүгэр өстөөххө кимэн киирэн иһэн, арай хаҥас илиим тарбахтара «итий» гыннылар. Көрбүтүм – тарбахтарым тириилэриттэн эрэ иҥнэн хаалаахтаабыттар. Дьолго, санитаркалар чугас буоланнар бэрэбээскилээтилэр. Ол кэнниттэн Московскай уобалас Вязькины куоратыгар эмтэнним. Билигин үчүгэйбин», – диэн суруйбут.
Оҕолор ийэлэринээн аҕаларын суругун ааҕа-ааҕа ытамньыйдылар.
Аҕалара барбыт сайыныгар, Маайа холкуоһун ынахтарыттан бириэмэ буллар эрэ, сүөһүлэрин иитээри оҕолорун кытта сайыны быһа оттообуттара. Кыргыттара бугуллууллара, кыра уолаттар кыраабыллаах сылдьан харбыыллара. Онтон бары таачыканан таһан отторун кэбиһэллэрэ. Ийэлэрэ күнү быһа от охсоро.
Дьыл саамай тымныы ыйдарын ааһан, кыһыны син этэҥҥэ туораан эрэбит диэн ийэлэрэ үөрээхтиирэ. Фроҥҥа диэн ааттаан, үүттэрин бэйэлэрэ испэккэ эрэ тоҥороллоро. Түүнү быһа үтүлүк, кээнчэ тигэн саллааттарга бэлэмнииллэрэ. Биир күн таайдара оҕонньор от тиэйэ диэн барбыт бэйэтэ кураанах кыычыгыраан кэлэр.
– Оппутун барытын кимнээх эрэ тиэйэн илдьэ барбыттар.
– Хайа сордоох биһиги оппутугар хараҕын хатаатаҕай? – ийэлэрэ ытамньыйар.
Сайыны быһа оттоон муҥнаммыт үс кэбиһии отторуттан мэлийдэхтэрэ… Оччо киһи ымсыырыах айылаах элбэх ото буолбатах эрээри кыһыылаах этэ. Суоллаан көрбүттэрэ да, кыайан быһаарбатахтара.