Биир сарсыарда турбуттара аны ынахтара суох. Ынахтарын хотон иһиттэн сиэтэн таһаарбыттар, өссө буолаары буолан дьиэлэрин таһыгар сүлэн-эттээн барбыттар.
Ити күнтэн ыла олус ыарахан күннэр саҕаламмыттара. Дьон сутаан охтубуттара. Онно эбии сэриигэ барартан саһа сылдьар күрүөйэхтэр кинилэр нэһилиэктэрин буулаабыттара. Түүнүн ыаллар сүөһүлэрин хотонноруттан уораллара, эбиитин чугастааҕы маҕаһыыннары халыыр сурахтара иһиллэрэ.
Кыракый уолаттар «Байанай бэрсээрэй» диэн тыаҕа тахсан туһах иитэллэрэ. Ол эрэн мэлдьи кэриэтэ кураанах төннөөхтүүллэрэ. Кэлин булчут албастарын син билэн, нэдиэлэҕэ биирдэ-иккитэ биир эмэ куобах иҥнээччи. Оччоҕо оҕолор барахсаттар суолу быһа ыллаан, күө-дьаа буолан кэлээхтииллэрэ. Биирдэ уолаттар туһахтарын кэрийэ сылдьан, сир анныттан буруо тахсарын көрөн дьиибэргээбиттэрэ. Түргэн соҕустук тыас хомуммуттара. Кинилэр ону ийэлэригэр кэпсээбиттэригэр, Маайа сып-сап тэлигириэйкэтин бүрүнээт, хонтуораҕа ыстаммыта. Киһи тэһийбэт чуумпу киэһэтэ буолбута. Уруккуларын курдук остуоруйалаһа-таабырыннаһа олорботохторо. Ийэлэрэ оҕолорун эрдэ сытыарбыта.
Сарсыныгар улуус кииниттэн милииссийэлэр кэлэн күрүөйэхтэри туппуттара. Ону истэн олохтоохтор чэпчии түстүлэр. Кыракый уолаттары хайҕаан, өргө диэри уостарыттан түһэрбэтилэр.
Биир сарсыарда холкуос бэрэссэдээтэлэ уонна биригэдьиир киирэн кэллилэр.
– Дьэ, Баанньыска, Гаанньыска, Сэмэнчик, төһө да кыра буолларгыт, ийэ дойдугутугар улахан туһаны оҥордугут. Сэрии уотуттан күрэнэн сыппыт икки дезертири тутарга көмөлөстүгүт. Инникитин да итинник сэрэхтээх, булугас өйдөөх, сытыы толкуйдаах дьон буолуҥ. Сэрии толоонугар кыргыһа сылдьар аҕаҕыт иһиттэҕинэ, киэн туттуоҕа, туһа дьоно буолбуккутуттан олус үөрүөҕэ, – диэн баран уолаттарга үһүөннэригэр кыһыл, күөх хаймыылаах мээчиктэри туттарбыттара, ытыстарын муҥунан кэмпиэт кутан биэрбиттэрэ. Уолаттар үөрүүлэриттэн тылларыттан матан, харахтара эрэ чаҕылыспыттара.
Ойуунускай хоһооно
Петя бэһис кылааска үөрэнэр. Ийэтэ учуутал, онтон аҕата бааһынай хаһаайыстыбаҕа үлэлиир. Бииргэ төрөөбүттэр үһүөлэр: убайа Колик сэттис, быраата Миисик төрдүс кылааска үчүгэйдик үөрэнэллэр. Петя эрэ орто үөрэнээччи, кини сахалыы суруйарыгар ордук ыарырҕатар. Кинигэни олох аахпат, сүрэҕэлдьиир. Библиотекаҕа сылдьар эрээри, уларсыбыт кинигэтин ойуутун көрөөт, тута оронун анныгар быраҕан кэбиһэр идэлээх. Хата, Миисик ол кинигэлэри ылан ааҕар быһыылаах.
– Сахалыы аахпат буолаҥҥын сыыһа суруйаҕын. Кинигэ элбэххэ үөрэтиэ, – диэн ийэтэ мэлдьи этэр да, Петя онно төрүт кыһаммат. Киниэхэ аттыгар көмпүүтэрэ эрэ баар буоллун.
Үөрэх маҥнайгы чиэппэрэ түмүктэнэрэ чугаһаата. Сэтинньи 11 күнүгэр Платон Ойуунускай төрөөбүт күнэ буолар диэн оскуолаҕа сүпсүгүрүү бөҕө. Ордук саха тылын уонна литературатын учуутала Анна Егоровна «Ойуунускай нэдиэлэтэ» дии-дии айманар. Петя Ойуунускайы син удумаҕалатар, саха советскай литературатын төрүттээбит уонна өссө учуонай, революционер дииллэр. Бүгүн Анна Егоровна кылаас чааһыгар Ойуунускай туһунан кэпсээн, мэтириэтин көрдөрөн баран бу анал нэдиэлэҕэ ким тугу гыныахтааҕын быһаарда. Петя ыллаабат да, үҥкүүлээбэт да буолан холкутуйан олордоҕуна, соһуйан ходьох гына түһүөр дылы, учуутала кытаанах куолаһынан эттэ:
– Петя, саха тылыгар сыанаҥ тэҥнэһэн турар. Онон сорудах биэрэбин: хоһоонно суруй. Темата көҥүл. Ойуунускай аатынан айар үлэ күрэҕэр ол хоһооҥҥунан кэтэхтэн кытын.
– Мин…. Мин… сатаан суруйбаппын ээ… – Петя муннун анныгар үлүгүнэйэн көрдө да, ким да истибэтэ.
– Суруй, суруй, кытын ээ. Убайдаах быраатыҥ барытыгар кытталлар дии, эн эрэ туохха да кыһаллыбаккын, – кылааһын кыргыттара саба саҥаран кэбистилэр.
Хайыай, дьиэтигэр кэлэн хоһоон суруйан көрдө да, туох да тахсыбата. Быраата Миисик эмиэ тугу эрэ айар быһыылаах, өҥөҥнөөн көрбүтүгэр тэтэрээтин саба тутта. Аҕатын көмөлөһүннэрэ сатаабытыгар, анарааҥҥыта сапсыйан кэбистэ.
– Бастаан бэйэҥ суруй. Онтон көрдөрөөр, – диэтэ ийэтэ.
Уол ыт, ынах, ньирэй туһунан хоһоон суруйан көрдө да, олох сатаммата.
син майгыннаата ээ. «Хоһоон биир буукубаттан саҕаланнаҕына хомоҕой буолар, сүһүөхтэрэ дьүөрэлэһиэхтээх» диэн ийэтэ эппитин өйдүү биэрдэ.
Ээ, пахай куһаҕан баҕайы. Хата, пионерым туһунан суруйарым дуу?