– Бу тэтэрээттэр – мин доҕотторум. Кинилэри кытта кэпсэтэбин, кистээбэккэ санаабын этэбин. Маны кимиэхэ да аахтаран көрө иликпин. Доо, мин өссө хоһоон суруйабын ээ. Тыллар бэйэлэрэ төбөбөр көтөн киирэллэр, ону сурунан ылабын. Наһаа дьикти дии? – диэн арылыччы көрөн, мичээрдээн турара харахпар көстөр.
Онно мин кини дневнигин ааҕа сатаабатаҕым. Дьүөгэм да дууһатыгар киллэрэргэ бэлэмэ суоҕа буолуо. Ол күнтэн ыла мин Изаны атын харахпынан көрбүтүм. Биһигиттэн барыбытыттан атынын онно бэлиэтээбитим. Мин кинини ордук өйдүүрүм иһин, миэхэ тардыспыта буолуо. Аахпыт кинигэлэрбитин уларсыһарбыт, тугу өйдөөбүппүтүн кэпсэтэрбит. Улаатан эрэр кыргыттар классиктар таптал туһунан суруйалларын ордук сөбүлээн ааҕарбыт.
– Мин ханна эрэ, улахан куоракка баран олоруохпун баҕарабын. Биһиги уолаттарбыт курдуктарга хайдах кэргэн тахсыахха сөбүй? Сүүстэрин аннынан көрөн, бараан курдуктар! ¥рдүк культуралаах, өйдөөх киһиэхэ кэргэн тахсыаҕым, – диэн эр киһиэхэ идеалбын салгыҥҥа оҥорон көрөн этэрим.
– Оттон мин бэйэбит да уолаттарбытын сириэм суоҕа этэ. Арыгыны эрэ испэтиннэр! Мин улахан дьиэлээх, үс оҕолоох буолуохпун баҕарабын. Кэргэним үлэһит буоллун, мин учуутал эбэтэр библиотекарь буолуом этэ. Оҕолорбутун наһаа таптыа этибит. Уонна бырааһынньыкка да арыгы иһиэхпит суоҕа этэ… – диэн Иза баҕа санаатын эппитигэр оччолорго мин дьиибэргээбитим.
– Иза, баҕа санааҥ да боростуойа бэрт эбит дии! Наһаа судургу олох буолбатах дуо?
– Суох, дьол диэн ийэлээх, аҕалаах, дьиэлээх олох… – диэн баран кыыһым оттомноохтук көрөн кэбиспитэ.
Ол кэпсэтиибитин кэлин эргитэ санаан, Изаны өйдүүбүн. Оттон оччолорго, ыал атаах кыыһа, хантан дьүүллээн билиэмий? Дьүөгэм барахсан иэримэ дьиэ сылааһа диэн тугун билбэккэ улааттаҕа. Аҕатын өйдөөбөт, оттон ийэтэ… иһээччи сордоох этэ. Биһиги бөһүөлэкпитигэр биэс хас “улуу арыгыһыттар” бааллара. Кинилэри гастрономҥа дуу, остолобуойга дуу бардаххына хайаан да көрөҕүн. Дьонтон харчы умналаһа турар буолаллар. Дьон, бу санаатахха, аһынан бэрсэллэр эбит. Киэһэлик итирэн баран уҥа-хаҥас дайбаһа сылдьар буолаллар. Ардыгар маҕаһыын иннигэр утуйааччылар. Дьиктитэ баар, кинилэри ким да тыыппат этэ. Милиция, дьаһалта эҥин ол дьону хайдах эрэ гынан эрэллэрэ хаһан даҕаны иһиллибэт этэ. Ол бары дьиэлэһэн хаалбыт арыгыһыттарбыт быыстарыгар мин Изам ийэтэ эмиэ баара. Ону мин хойут билбитим. Ону даҕаны атын кыргыттартан.
– Арыгыһыт кыыһын кытта туох ааттаах доҕордостуҥ? Кини эдьиийдэрэ эмиэ иһээччилэр үһү. Кэлин Иза да арыгыһыт буолара буолуо… – кыргыттар хобулаан уостара чоп-чорбоҥнос. Кыра саастарыттан хобу-сиби тиһэри сатыыр кыргыттар баар этилэр. Билигин ханна-ханна тиийдилэр буолла? Идэлэринэн барыны-бары кинилэр эрэ билбит-көрбүт буолан, хайа эрэ сиргэ кийиит, ийэ буолан олордохторо. Майгылара соччо уларыйбатаҕа буолуо оҥоробун.
Иза ийэтин туһунан истэн баран, дьүөгэбин өссө аһыммытым. Дьиэбэр эбиэккэ ыҥырарым элбээбитэ. Онтон ыла өссө чугастыы буолбуппут. £рөбүллэргэ кини миэхэ хонор идэлэммитэ. Түүнү быһа ботугураһан тахсарбыт. Биирдэ кини дневниктэрин илдьэ кэлбит этэ.
– Бу кэлиҥҥи дневнигим. Мин эйиэхэ эрэ эрэнэбин, ол иһин ааҕыаххын баҕарабын, – диэбитэ.
Хара дерматин бүрүллүүлээх халыҥ тэтэрээти сэрэнэн арыйбытым. Иза кичэллээх, кыраһыабай буочарынан оҕотук санаалара тиһиллибиттэр этэ.
“…Бүгүн маамабын көрдүм. Сирэйэ-хараҕа буорайбыт ахан. Ырбаахыта илбирийэн хаалбыт. Холуочук быһыылаах. Маҕаһыын иннигэр өйөнөн турар. Иннигэр баран турдум. Миигин билимээри гына-гына биллэ. “Оо, оҕом муҥнаах эбиккин дуу? Улаатан хороллубуккун дии! Сыллаан ылыым эрэ”, – дии-дии сабыта түһэн кууспаҕалаата. Бу амырыын сытыан! Ийэбин өйдүөхпүттэн наар итинник сыттаах. Онтон эмискэ сирэйэ уларыйан хаалаат: “Хотуой, харчылааххын дуо? Аҕал эрэ!” – диэн аны илгиэлээтэ. Килиэбим харчытын муостаҕа быраҕан баран куотан хааллым. Дьиэбэр кэлэн дэлби ытаатым. Тоҕо? Тоҕо мин эрэ ийэм ити курдук дьаабылана сылдьарый? Хаһан өйдөнөрө буолуой? Дьонтон наһаа да кыбыстабын! Улааттахпына ийэбин илдьэ атын сиргэ көһүөҕүм. Онно дьиҥнээх ыал курдук олоруохпут. Хаһан улаата охсобун?!”
“¥чүгэй үөрэхтээх оҕолору Мирнэйгэ алмаас хайдах хостонорун көрдөрө илдьэ бараллар. Хорошистар бары испииһэккэ киирбиттэр. Оттон миигин тоҕо эрэ киллэрбэтэхтэр. Ээ, чэ, мааны оҕолор бардыннар. Мин онно кэтэр таҥаһым да суох. Иһээччи ийэлээх диэн ыыппатылар ини…”