– Хайа, бу эн тоҕо үҥкүүлээбэккэ олороҕун? – история учуутала Иван Петрович санаатын быһа түһэн ыйыппыта.
– Бэйэм. Сатаан үҥкүүлээбэппин ээ.
– Надя, ханнык үөрэххэ туттарсар санаалааххыный?
– Ким билэр. Тыл өттүгэр барбыт киһи дии саныыбын. Нуучча тылыгар туттарсан көрөрүм буолуо.
– Сөпкө толкуйдаммыккын. Эн курдук үчүгэйдик сочинениены суруйар оҕо манна суох. Литература учуутала эйигин элбэхтик ааҕар, начитаннай диэн хайҕааччы. Историяҕа да, активнайыҥ буоллар, үчүгэй буолуохтаах этиҥ.
Хата, Иван Петрович Надя аттыттан арахпакка, ону-маны сэһэргэһэн санньыар санааларыттан аралдьыппыта. “¥түө да киһи! Соҕотох диэн аһынан кэпсэтэр быһыылаах”, – кыыс махтаммыттыы сылаастык учууталын диэки көрөн ылбыта. Надя биэчэр бүтэрин күүппэккэ, эрдэ дьиэлээбитэ.
Лилия кыыһы үөрэххэ киллэртэрэргэ туруммута сүрдээх. Билсиилээхтэригэр барыларыгар эрийэн, ылсыах-бэрсиэх буолар. Надя ийэтин кытта бииргэ үлэлээбит дьахталларга эмиэ эрийэ сылдьыбыта. Урут университекка лаборанынан эҥин сылдьыбыттар билигин хайыы-сах учуонай буолан, миэстэлэригэр ыйааһыннаммыттар эбит. Ону истэн Лилия үөрүүтэ улахан.
– РО-ҕа киирэр буоллуҥ быһыылаах! ¥рдүттэн үлэлии сылдьар дьон көмөлөспөтөхтөрүнэ, ким көмөлөһүөй! – эдьиийэ омуннаахтык чоҕулуйбут харахтарынан эрилис-туралыс көрөттөөн ылбыта.
Надя, кырдьык, улахан конкурсу ааһан, баҕалаах үөрэҕэр киирбитэ. Сочинениетыгар ис хоһоонун иһин “биэһи” ылан улаханнык үөрбүтэ. “Лилия эрэ билсиитинэн киирбэтим ини”, – дии санаан ис-иһиттэн чэпчээн ылбыта.
Аймахтара буоллаҕына Лилияны хайдах хайҕыахтарын булбаттар. “Мөлтөх үөрэхтээх кыыһы сатабыллаах буолан үрдүк үөрэххэ киллэртэрбит ээ”, – диэн буолбута. Онон Лиля эмиэ дьон хараҕыгар харыс үрдээн көстөн санаата көнньүөрэн сылдьыбыта.
Айылҕаттан, этэллэрин курдук, баардаах киһи олоҕун устата син биир ол дьоҕура арыллар уратылаах. Надя университекка киирэн баран утуйа сыппыт ис кыаҕа уһуктубукка дылы буолбута. Оскуолаҕа үксүгэр точнай наука предметтэрин ыарырҕатар этэ. Оттон филфакка тылы кытта ситимнээх наукалары чэпчэкитик баһылаабыта. Онон сотору кини группатыгар биир бастыҥ үөрэхтээх студентканан буолбута. Сарсыарда аайы үөрүүнэн университетыгар тэбинэрэ. Дьиэтин киэһэ хойут булара. Наар эдьиийин тымтыбыт сирэйин көрөрүттэн, үөннээх тылын истэриттэн сылайан, иллэҥ да кэмин барытын үөрэнэр сиригэр атаара сатыыра. Эбии факультативка сылдьан, кыралаан научнай үлэ иһин-таһын кытта билсэн барбыта.
Этэҥҥэ сырыттахха, бириэмэ кынаттаах курдук биллибэккэ көтөн ааһар. Надя студеннаабыт дьоллоох кэмнэрэ бүтэллэрэ чугаһаабыта. Кини дипломнайын суруйар буолан, Национальнай библиотека ааҕар саалатыттан тахсыбат буолбута. Биирдэ идэтинэн библиотека сабыллыар диэри олорон баран дьиэтигэр киирбитэ, Лиля куукунаҕа кимниин эрэ кэпсэтэ олороро.
– …Кыыс сокуоннай сааһын туолбута ыраатта. Хаһан баҕарар биһигини үүрэн кэбиһиэн сөп. Бачча сыл тухары киниэхэ хамначчыттаан баран таһырдьа тэбиллэрим итэҕэс эбит дии… – эдьиийин куолаһын арааран истэн хаалбыта.
Кыыс иһигэр сонньуйа санаабыта. “Ама, хайдах үүрэр үһүбүн?”
Надя үрдүк үөрэххэ киирэригэр сэбиэскэй былаас этэ, оттон бүтэрэр сылыгар иннэ-кэннэ биллибэт, рынок кэмэ диэн ааттаах тутул үөскээбитэ. Ол уларыйыы ким эрэ бүтэһик уурунуу харчытын күдэҥҥэ көтүппүтэ, оттон сорохторго күннэрэ дьэ тыкпыта. Бириэмэ уларыйбытыттан кыра да дьон туһаммыттара.
– Доо, билигин дьон бары квартираларын приватизациялыыр буоллулар. Бэйэбит ааппытыгар суруна охсубатахпытына, государство, ити сбербааҥҥа уурунуу харчыбытын уоран ылбытын курдук, квартирабытын эмиэ былдьаан ылыа, – диэн биир күн эдьиийэ куолаһа ньылбааран ахан көрсүбүтэ.
– Мин онно тугу да өйдөөбөппүн. Докумуону ылан бэйэҥ оҥор ээ, – диэбитэ онуоха кыыс сүр судургутук.
Эдьиийэ, кини инньэ эрэ диирин кэтэһэн олорбут киһи быһыытынан, үөрэн харахтара тырымнаһа түспүттэрэ. Лиля аҕыйах хонон баран туох эрэ кумааҕытын куду анньан, илии баттатан ылбыта. Оччолорго Надя ийэтин дьиэтиттэн букатыннаахтык аккаастанан, эдьиийигэр “дарственнай” оҥорорго сөбүлэһэн илии баттаабытын хантан билиэй? Эдьиийигэр толору бэринэ үөрэнэн хаалбыт кэнэн кыыс ол лииһи ааҕа да барбатаҕа. Лилия да дьыала иһин-таһын кэпсии барбатаҕа. Арай кини настырыанньата тосту уларыйан, наар өрө көтөҕүллэн сылдьар буолбутуттан бары өрө тыыммыттара.
– Надя, эн үөрэххин бүтэрэн баран олоҕу билэ таарыйа тыаҕа баран үлэлээ. Манна куорат оҕолорун сатаан тутуоҥ суоҕа, – биир киэһэ аһыы олорон эдьиийэ кыыс дьылҕатыгар ыалдьарын биллэрэн эппитэ-тыыммыта.