Ууну түһэрбиттэрин кэннэ, бастакы сылларга Куочай бадараанынан көрөн сыппыта. От оннугар лэбин күүскэ үүммүтэ. Кус кэмэ буолан, бары саалаахпыт. Ходуһаҕа киирдэхпитинэ, кус, хаас кэлиэ диэн, саабытын сүгэ сылдьабыт.
Арай биир сарсыарда от охсо киирэн истэхпитинэ, күөлтэн кустар көттүлэр. Хас да кус үрдүбүнэн кэлбиттэрин ыппыппар, биир кус табыллан ойуур иһин диэки баран өлөрдүү түстэ. Чэйдии тахсан иһэн көрдүөм диэн, бара да сылдьыбатым. Ол оннугар түспүт сирин бэлиэтии көрдүм. Эбиэккэ тахсыы буолла. Мин үргүлдьү куспун көрдүү бардым. Ойуура чачархай соҕус эбит, өлбүт кус көстүөх курдук диэн үөрэ санаатым. Кус түспүт сирин төһө да чуолкайдык көрдөрбүн, олох булбатым. Дьонум кэтэһэ сатаан баран үөгүлээн ыҥырдылар. Бу диэки түспүт буолуохтаах, тыыннаах да буоллар ырааппата ини диэн, мастар төрдүлэрин барытын хастым. Ол туран, манан түспүт буолуохтаах диэн, мастар төбөлөрүнэн сирдэтэн көрбүтүм, куһум моонньуттан мас ачааҕар ыйанан бу турар эбит.
Кусчуттар
(Бастакы түгэн)
Уус Маайа оройуонугар кэлиэхпиттэн Эдьээҥҥэ олохтоох В.М. Саввиннары кытта билсэбин. Валерий Михайлович лесхозка тырахтарыыстыыра, ийэлэрэ Анисия Гаврильевна оҕо саадыгар иитээччинэн үлэлиирэ. Үс оҕолоохтор. Надя үрдүк үөрэххэ, Вера оскуолаҕа үөрэнэллэр этэ. Уоллара Миша биһиэхэ учаскуобайынан үлэлиирэ. Биир күһүн ол диэки командировкаҕа сылдьан, кинилэргэ хоно тиийдим. Дьиэҕэ хаһаайка кыргыттарыныын эрэ бааллара, Валерий Михайлович үлэтигэр сылдьара. Чэйдии олорон:
– Община тойоно Николай Николаевич «киэһэ бөһүөлэк чугаһынааҕы күөлгэ кустаһа киирсибэккин дуо» диэн ыҥырда. – диэтим. – Дьэ, онон дьиэбэр хата кустаан барар буоллум, – диэн үөрэ-көтө кэпсээтим.
Община салайааччыта саҥарбыт-иҥэрбит, турбут-олорбут эдэр киһи этэ. Сотору кэлэрэ буолуо диэн, чэйдээн бүтээт оҥостон, хомунан бардым. Саата суох сылдьар буолан, Валерий Михайлович саатын ыллым, таҥаһын таҥнан түбүгүрдүм. Онуоха Анисия Гаврильевна:
– Эрдэттэн олус хомунума, сырдык-хараҥа буолуута матасыыкылынан ойутан кэлиэҕэ. Уонна күөлгэ тиийэн итиннэ тур, манна олор диэҕэ. Ол кэннэ соторунан «ээ, туох да суох эбит, дьиэлээтибит» диэҕэ да, төттөрү тиэйэн тирилэтэн аҕалыа, – диэтэ.
Борук-сорук буолуута матасыыкыл өрө бирилээн кэллэ. Бэлэм олорор киһи тахсан мэҥэстээт, элээрдэ турдубут. Күөлгэ тиийэн эппит сиригэр баран турдум, кус тоҕо эрэ көстүбэт. Ити кэлиэ, бу кэлиэ диэн саабын бэлэм тутан турабын. «Хайаан да кустаах сиргэ аҕаллаҕа», – диэн сэргэхпин. Өр-өтөр буолбата:
– Кус көппөт күнэ эбит, барыахха, – диэт, матасыыкылын собуоттаабытынан барда.
Күөс быстыҥа сырыттыбыт дуу, суох дуу. Дьиэ таһыгар кэлэн түһэн хааллым. «Хобдох сырыы буолла. Валерий баара буоллар ама итинник сылдьыахпыт этэ дуо?» диэн саныы-саныы, ыалым боруогун атыллаатым.
– Ася, сөпкө да сэрэйбит эбиккин, оруобуна эн эппитиҥ курдук буолан таҕыста. Биир күөл баһыгар тиийэн турбахтыы түһэн баран төнүннүбүт, – диэн дьоммун күллэртээтим.
Кусчуттар
(Иккис түгэн)
Күһүн от-мас саҥардыы хагдарыйан эрэр, кус көҥүлэ буолан турар кэмэ. Биир үтүө күн райсэбиэт эппиэттээх үлэһиттэрэ хаһыа да буолан Күбээйи диэн сиргэ кустуу кэлэн, биэрэккэ чэйдии олорбуттар. Сотору буолаат, үөһэттэн биир мас тыылаах кыра мотуор кэлэн кинилэр анныларыгар тиксибит. Тыыттан сулардыы бытыктаах, ииччэх-бааччах буолбут хара баттахтаах, кытархайдыҥы сырдык сирэйдээх, саар-тэгил уҥуохтаах эт-ласха киһи түһэн, дьоҥҥо супту хааман кэлэн аттыларыгар олорунан кэбиспит. «Дорообо-дыраастый» кэнниттэн билэр киһилэрэ буолан, күө-дьаа кэпсэтэн бараллар. Кэлбит киһи дьонугар-сэргэтигэр «Фидель Кастро» диэн аатынан биллэрэ. Дьоно куру-кэри олороллорун көрөн:
– Хайа, оройуон тойотторо ааттаах дьон, бу көтөр кынаттаах үргүлдьү ааһар кураанах күөлүн манаары манна кэлэн олороҕут дуу? – диэбит. Онуоха дьоно үөрэн сэгэс гына түспүттэр: «Дьэ хата, билэр киһи, кустаах сиргэ сирдээ эрэ», – дии-дии куруускаҕа уохтаах астан курулаччы кутан биэрэллэр. Кэлээччи бу аһы лаппа сөбүлүүрүн бары да бэркэ билэллэр.
– Оо, дьэ, оттон кус Эдьээн хочотугар буоллаҕа дии. Мин бэҕэһээ Ньэлгэҕэ киирэн үрүсээк муҥунан сүгэн тахсыбытым. Халлаан хараҥарар куһа диэн дьэ онно баар, – Фидель астыммыттыы дьонун эргиччи көрдө.
Оччону истибит дьон олоруохтара дуо, сып-сап хомунан, киһилэрин батыһан Эдьээннииллэр. Киэһэ аһылык саҕана Эдьээн саамай түгэх хочотугар Ньэлгэҕэ, 5–6 биэрэстэ буолуо, сатыы бараллар. Бу бэртээхэй оттуур ходуһалаах, эҥинэ бэйэлээх лаглаччы үүммүт үөт мас тулалаах Эдьээн биир бастыҥ сирэ. Күһүҥҥү кус чахчы таарыйан ааһар аатырбыт күөлэ. Суол-иис диэн суох дойдута эбит. Кусчуттар араас күөллэр, сээннэр кытыыларынан, маар сирдэри туоруур отчуттар ыллыктарынан, ардыгар батыллан охто сыһа-сыһа, киһилэриттэн хаалымаары нэһиилэ бөтүөхтэһэн испиттэр. «Ол эрэн биир киэһэ үрүсээгинэн өлөрөр буоллахтарына, биһиги да хаалсыбат инибит», – диэн эрэх-турах санаа кинилэри кымньыылаан иһэрэ.