Күөллэригэр тиийбиттэрэ… биир да кыптыый кынаттаах көстүбэтэ үһү. Дьэ соһуйан-өмүрэн, сүөм түһэн, сылайан да сэниэтэ суох «лах» гына олоро түспүттэр. Сынньана олорон биирдэрэ киһилэриттэн ыйытар:
– Хайа, доҕоор, халлааны хараҥардар халыҥ куһуҥ ханнаный?
Онуоха киһилэрэ холку баҕайытык:
– Оттон ол кынаттаах кыыллар ырааттахтара дии, оннооҕор бу эһиги Уус Маайа курдук сиртэн кэлэн олордоххут, – диэн хата Фидель бэйэтэ ылардаах хаалбыт.
Кусчуттар эрэйдээхтэр туохха-туохха түбэспэтэхтэрэ, тугу-тугу истибэтэхтэрэ баарай. Дьэ эрэй диэтэҕиҥ.
Нормалек
Биир саас хас да буолан Уус Маайаҕа кэлэн үлэлии сылдьабыт. Киэһэ саа көҥүлүн иниспиэктэрин Иван Ивановиһы илдьэ Эдьээннээтим.
Оччолорго табаарыстарым Саввиннар киэҥ-куоҥ дьиэлээх Мироновтар диэн оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ дьукаах олороллоро. Оҕолоро суох эбит. Валерий Михайлович кэпсииринэн, дьиэлээхпит Маппый 60-чатыгар тиийэн эрэр, сымыйанан-кырдьыгынан саҥарбыт, мээнэнэн быччаччы көрбүт, намыһах уҥуохтаах, уруккута бэрэбэлээссэйдии сылдьыбыт киһи эбит. Сарсыарда чэйдээн баран дьыбааҥҥа Валерий Михайловичтыын кэккэлэһэ олорон ону-маны кэпсэтэбит. Ол быыһыгар:
– Оҕонньоор, сааҥ дөкүмүөннэрэ барыта баар ини? – сэрэхэдийэн Валерий Михайлович ыйыталаһар.
– Барыта этэҥҥэ, – диэн киһитэ туккута суох хоруйдаата.
Ити кэмҥэ дьиэлээх киһи табах тарда-тарда, оһоҕун тула сис туттан дуоспуруннанан аҕай хаамыталыы сылдьара. Кэпсэтиибитин истэн, биһиги аттыбытынан ааһан иһэн:
– Миэнэ, кырдьаҕас киһи киэнэ, дөкүмүөннэрим барыта нормалек буоллахтара дии, – дии-дии хаамыталаан тиэрэ-маары тэбинэр.
Бэҕэһээ Иван Иванович булчуттары тала сылдьан сааларын хайдах харайалларын бэрэбиэркэлээбитэ. Бу сарсыардаттан сааһыттар дөкүмүөннэрин хонтуораҕа аҕалтаран көрдө. Онно киирэ-тахса сылдьан дьиэлээх Маппыйы түбэһэ көрдүм. Иван Иванович кинини ыга ахан олорор эбит, саатын көҥүлүн уһаппатаҕа уонча сыл буолбут. Эбиэккэ дьоммор кэпсээннээх тиийдим:
– Дьэ, доҕор, хаһаайыҥҥыт бэрт уһуннук саатын көҥүлэ суох илдьэ сылдьыбыт эбит.
– Оттон манна сарсыарда «миэнэ нормалек» диэбитэ дии, – табаарыһым мичик гынар, соһуйбута буолар.
– «Нормалекпут» туох да нормалега суох эбит. Саа көҥүлүн бэрэбиэркэлээччи ыгыччы ыстарааптаары ыксата олордоҕуна, түбэһэ түһэн көҥүлүн эрэ уһаттардым. Ол да тыа киһитигэр ботуччу суума буолара буолуо.
– Уон сыл төлөөбөккө сылдьарын хайдах билиэ суоҕай, ол сарсыарда эйиэхэ «суоһурҕанан» нормалек диэтэҕэ дии, – диэн киһим күлэн кэбистэ.
Онтон ыла кэпсэттэхпит аайы били Нормалек туһунан үгүстүк ахтыһан күлсэр аҕай этибит.
Суордар
Солнечнайтан көһөр буоллум. Бирикээс эрэ тахсара хаалла. Онтуҥ сороҕор биир хонуктаах буолар, ардыгар хас эмэ ыйы быһа кэтэһиннэрэн сордооччу.
Күһүөрү сайын бэрэсидьиэн М.Е. Николаев Уус Маайаҕа кэлэн үлэлээтэ. Кини барбытын кэннэ, өрөбүллэргэ түбэһэн, В.М. Саввиннаах оттуур сирдэригэр Мархаҕа мотуорунан бырахтардым. Валерий Михайлович дьонун кытта от бөҕөнү оттообуттар. Көмөлөһө таарыйа икки хоннум. Киэһэлэри быһа сыта-олоро булт-алт туһунан сэһэн-тэппэн бөҕө буолабыт. Олортон төбөбөр туох иҥнэн хаалбытыттан быһа тардан кэпсиим.
Күһүҥҥү былдьаһык саҕана Балыарка дэриэбинэттэн балтараа көстөөх Тэксээни диэн улахан күөлгэ балыктыы сылдьыбыт. Күөл кытыытыгар улахан үүтээн дьиэҕэ олорбут. Манна кэлбитэ нэдиэлэ кэриҥэ буолла. Биир үтүө күн хомунан дьиэтигэр бара сылдьарга санаа киирдэ. Эрдэ туран соболорго анаан укпут үс туутун көрө бураанынан күөлгэ көтүтэн киирдэ. Балыктыыр киһи мэһэй гынан тугун саатай, хаалларан барда. Туу аайы биэдэрэттэн ордуктуу бөдөҥ баҕайы соболор киирбиттэр. Ону сүөкээн, хаарга дэлби булкуйан баран, төннөн иһэн ылаары, мууска тоҥоро хаалларда. Тууларын кормикорумунан мэҥиэлээн баран төттөрү түһэртээн кэбистэ.
Салгыы күрүчүөктэрин көрө Алдаҥҥа киирдэ. Манна сыалыһардаабыта хас да хонно. Син сырыы аайы сыалыһары мээнэ ылла. Биэрэккэ киирэн иһэн тыычыкаларын аттыгар биир кыһыл саһыл сылдьарын көрө түстэ. Син түргэн соҕустук сүүрдэн тиийэн истэҕинэ, саһыла кинини көрөн аллараа айааҥка диэки дьаадьыйан биэрдэ. Күрүчүөгүн аттыгар өлөн хаалбыт мэҥиэ күстэхтэри быраҕаттаабытын булан сиир эбит. Икки хас ойбону алларан үс сыалыһары ылла. Саҥа мэҥиэлэри күрүчүөктэргэ иилэтэлээн түһэртээтэ. Онтон атын күрүчүөктэрин көрө баран иһэн санаата саһылтан арахпат, эргиллэн айааҥка баһын диэки көрбүтэ, кыыла кини барарын кэтээн олорор эбит. Ону-маны толкуйдуу барбакка, анньыытын, күрдьэҕин туора элитээт, бураан үрдүгэр түһэн үүтээнигэр ыстаннарда. Тиийэн саатын ылаат, төттөрү ойутта. Эбэҕэ киирбитэ саһыла тыычыкаларын аттыгар сылдьар эбит. Кинини көрөөт, айааҥка баһын диэки ыстанна. Балыарый күөйэ, суола суох сиринэн бураанын тутан кэбистэ. Айааҥка баһыгар тиийэригэр саһыла бугуйан, бураан суолугар киирэн биэрэк диэки төттөрү тэбинэн эрэр эбит. Урут бураанынан туох да кыылы эккирэппэтэх буолан, ситэрим дуу, суоҕа дуу диэн саныы-саныы, саһылы эккирэтэн истэ. Өр-өтөр гыммата, биэрэккэ тириэрдибэккэ да, бу ситэ баттаан ылла. Сирэйэ кэннин диэки буола-буола суол устун ойон истэ. Эмискэ тохтуу биэрээт, Балыарка саатын сулбу тардан ылла да, туһаайаат, ытан саайда. Табара дьэ киирбит, үрдүк арҕаһын тоҕо ытан кэбистэ. Саһылын ылан, хаанын хаарынан сууйда, сахсыйан көп түүтэ күн сырдыгар толбоннурарын көрөн үөрэн өлө сыста. Урут эбэ кытыытынан айаннаан иһэн, өрүс ортотугар баар арыылар аттыларыгар сылдьар саһыллары син хаста да көрөн турар. Ол гынан баран, бурааҥҥа ситтэрбэтэ буолуо диэн, эккирэтиһэ барбата. Онто баара, олох да илиилээх-атахтаах оҥорбот тэрил эбит. Таах мээнэ атах гынан сылдьыбытыттан дьэ кэлэн сонньуйа, хомойо санаата.