Сотору киэһэрэн сайыҥҥы аламай күн сыыйа намтаатар-намтаан, арҕаа күөх хайалар кэтэхтэригэр саспыта. Ону кытта тута кэриэтэ сөрүүн салгыннаах нуурал киэһэ киэҥ тоҕойу иилии кууспута. Арай түүн хойукка диэри оһуокай ырыата тохтоон ыла-ыла өр да өр дьиэрэйбитэ. Индигиир эбэ хотун ону истибиттии сороҕор бытаарбыттыы, ардыгар тиэтэйбиттии тус хоту диэки туһулаан үйэлэргэ устан сүүрүгүрэ сыппыта.
Тарыҥ үрэххэ чочуобуна
Быйылгы дьыл Тарыҥ Үрэх олохтоохторугар син этэҥҥэ баран иһэр. Ахсынньы ыйга түптэлэс тымныы уонча хонук курдук туран баран, ый бүтэһигэр сис былыт кэлэн үлэ-хамнас дьонугар арыый сымнаһыар буолан от-мас тиэйиитигэр табыгастаах. Онтон бүгүн Бастакы Охонооһойоп таҥарата – тохсунньу 31 күнэ, аны сарсын олунньу 1-гар дьыл оройо. Ол күһүҥҥү Бокуруоптан 110 хонук, оттон сааскы НьукуолуІҥа диэри эмиэ 110 хонук. Онон дьыл оҕуһун аҥаар муоһа тостон сыыйа-баайа сааскы ылааҥы күннэр саҕаланаллар, ол төрүт да ыарахан олохтоох дьон өйүн-санаатын арыыйда өрө көтөҕөр.
Бүгүн Ньукулай оҕонньор уруккутунааҕар арыый эрдэ уһугунна уонна бөлүүн көрбүт дьикти түүлүн ырыта, ырыҥалыы сатыы сытта. Кини үксүгэр түүл түһээтэҕинэ да аанньа аахайбакка умнан кэбиһээччи, ол-бу мээнэ быһыылаах диэн тойоннообокко, санаа-оноо оҥостубакка аһардан кэбиһэрэ киниэхэ үчүгэйгэ дылы. Онтон бу сырыыга табыллыбат курдук буолла. Бэйи, тугу түһээтим этэй?» – диэн өйдүү-саныы сытта…
Арай түһээтэҕинэ, Сэлэрикээн үрэх кытыытынан сүрдээх элбэх көтөллөнөн, түүлээх бөҕөнү ындыылаан хаһыа да буолан куоракка айаннаан иһэр курдуктар. Хас да ындыыһыт дьону кытта аттыгар Массакы суруксут баарга дылы уонна киниэхэ туһаайан этэр:
– Ньукулаай, иннибитигэр бадараннаах дүөдэ баар, онон бэрэмэдэйбитин аттарбытыттан түһэрэн бэйэбит сүгэн туоратарбытыгар тиийэбит, – дии-дии ындыылары түһэртиир.
– Ээ, онтон хайыахпытый, таскайдыырбытыгар тиийэбит, – диэн баран ындыылары ылбыта, хайдах эрэр чэпчэки баҕайылар. Ону: «Хайдах маннык күүһүрдэхпиний?» – диэн сүүрэкэлии сылдьан уһуктан кэлэр. Уһуктубута сүрэҕэ сэлибирээбит, дэлби тириппит, тамаҕа хаппыт аҕай. Оронуттан туран таҥараҕа кириэстэнэн сапсынна.
Сотору эмээхсинэ Даарыйа сарсыардааҥІы чэйгэ ыҥырда. Хотон уонна дьиэ ис-тас үлэһиттэриниин суухаралаах, хайахтаах үүттээх чэйи иһэ олорон, Ньукулай дьикти түүлүн кэпсээтэ, дьонун диэки ыйытардыы тула көрдө. Онуоха Даарыйа күлэ-күлэ:
– Оо, онтон дьиэҕэр түптээн олорбоккун, өйүҥ-санааҥ наар айан эрэ эҥээрдээх буолааччы дии, мин санаабар, туох да дьикти, дьиибэ суохха дылы, һэ-һэ, онтун түүлгэр киирдэ ини.
Онуоха Ньикииппэр диэн көлө атын айааһааччы:
– Бэйи, итинтиҥ мин санаабар куһаҕана суох түүл курдук, ол таһаҕаһы сүгэ сылдьарыҥ уонна ыарырҕаппакка кыайа-хото тутарыҥ олус үчүгэй. Арааһа эн ханнык эрэ санааҕа баттата сылдьыбытыҥ мантан инньэ кыайтарыыһы. Ол туох баттыктаах санаа баарай?
– Хайа, нокоо, син сөпкө тойонноотуҥ дуу, хайдах… Кырдьык да испэр Тарыҥ Үрэххэ чочуобуна туттарбыт киһи диэн санааны иитийэхтээн сылдьыбытым. Баҕар онтум олоххо киирэрин сүрэ буолуо дуо? – оҕонньор хайах тоорохойун ылан минньигэстик ыстыы олордо.
– Оттон үбүлээһинэ кыайтарыа суоҕа диэн саарбахтыыр этиҥ дии. Бэйи, онтуІ боростуой балаҕаны тутуу курдук буолбатах. Сураҕа төгүрүк бэрэбинэлэринэн, хабарҕалаан, иккис этээстээн, куупаллаан оҥоһуллар үһү дииллэр. Аны үрдүгэр кириэс, иһигэр ол-бу таҥара мөссүөннэрэ, тэриллэрэ – барыта баар буолаллара ирдэнэр үһү диэн үнүр нэһилиэк кинээһэ Дьөгүөрэп кэпсээбитэ, – Даарыйа оҕонньорун уустук кыһалҕаларыгар өрүү орооһор буолан санаатын тиэрдэ олордо. Ол кэнниттэн кэпсэтии уһаары гыммытын билэн, дьахтар үөрэ оттоох суораты таһааран остуолга уурда.
Үтүө Даарыйа сайын үөрэ отун хатаран хаһаанар уонна суоракка, тарга кутан дьонун аһатар. Сороҕор үөрэ отун сүөһү иһин уонна эт миинигэр кутан үлэһиттэрин күндүлүүр. Өймөкөөҥҥө үүнэр үөрэ ото от ыйыгар ситэн сибэккилэнэр, саһархайдыҥы болчуоктардаах, онтон дьиҥнээх сиэмэтэ атырдьах-балаҕан ыйдарыгар ситэр. От үөрэтин оҥосторго Даарыйа ордук суораты, арыы уутун уонна мээккэ бурдугу булкуйан уу эбэн оргутар. Онто ыаммытынан үүт курдук буолуор диэри сойутар уонна эбии бурдугу кутан сэлиэйдээн ытыйар. Ол кэннэ сылаас ууран аһытан, сөп буоллаҕына умуһахха уган сойутан баран хаһан баҕарар ылан туһанар. От үөрэтин Кырбаһааҥкыннаах күнүскү эбэтэр түөртүүргү аһылыкка туһаналлар. Адьас былыр бурдук кэлэ илигинэ, үрүҥ аһы отону, оту-маһы эбэннэр тупсараллара. Ол курдук сиҥэҕэ, тарга от, талах сэбирдэҕин, үүнээйи силиһин, бэс сутукатын, бытархай хаппыт балыгы үлтүрүтэн кутан, хойуннаран олус «тотоойу» аһылыгы бэлэмнииллэрин кырдьаҕастар ахталлар, онон хотугу сахалар быыһаммыппыт диэн махтанан кэпсэтэллэр.