Хотуоһаптар дьиэлэрин таһыгар өрүү көлөһүннэммит соноҕостор турааччылар, кинилэр аҕыйах хонугунан сыһытыллан көтөл аттара буоланнар ыраах сиринэн ындыы, таһаҕас тиэнэн, хааман-сиимэн сэгэлдьиһиэхтэрэ. Баҕар Дьокуускайынан, Охуотскайынан айанныахтара, ол барыта ити айааһааччыттан тутулуктаах…
Ньукулайга өр сылларга сылгыһытынан Төрүттэн төрүттээх Суума Мэхээлэ – Атылааһап Мэхээлэ үлэлээбитэ. Олус үчүгэй сыһыаннаахтара. Аны Быйыттаах диэн сиргэ Лэппиэскэлэр диэн ыаллар хамнаска үлэлииллэрэ. Кинилэр уонча ынаҕы көрөр-харайар этилэр. Сөптөөх нуорманан кээмэйдээн арыыларын Ньукулайга биэрэллэр. Биирдэ тиийиммэккэ ыксаан көрдөспүттэригэр: «Биир үчүгэй ынахтарын идэһэ оҥоһуннуннар», – диэн илдьиттээн быыһыыр-абырыыр. Итинник амарах сүрэхтээх буолуутун туһунан сурах кырдьаҕас Өймөкөөн ыалларынан дьиэттэн дьиэҕэ кэпсэл буолан түргэнник тэнийэр. Онон олохтоохтор атыыһыттарыгар эрэллэрэ, итэҕэллэрэ өссө күүһүрэр.
Биир кэмҥэ Ньукулайга ат баайааччынан, айааһааччынан Болтуос оҕонньор үлэлии сылдьыбыта. Аны эмиэ ол кэмнэргэ быһыылааҕа, Мэхээлэ Кондаков диэн акка бэрт сыстаҕас сымса уолу ат баайааччынан үлэлэппитэ. Ол уол ат сүүрдэргэ эмиэ дьоҕурдааҕа, ону бэлиэтии көрөн, арааһа, уончалаах тулаайах уолу Элгистэн аҕалан, кэлин ыал оҥорбута киһи-хара буолбута. «Кытай оҕонньоро» диэн дьоннор таптаан хос ааттыыллара, элбэх оҕолоох-уруулаах ыал бэрдэ аатырбыта. Аны ат тутааччылар барахсаттар эмиэ киһи киэнэ кэрэмэстэрэ буоллахтара: Бөҕө Ньукулааскы, Аахыма, Тиэхээн, Бүөтүр Мөлөкүүрэптэр, Тумат Уйбаан, Тииҥнэй көлө гынар, ыраах айанныыр көтөллөрµ көрөллөр-истэллэр. Кинилэри кытта биир тылы булан, көлөһүннэрин сөбүгэр төлөөн олорбутугар махтал улахан. Ити эмиэ сыраны-сылбаны, туспа мындыр, үөрүйэх буолууну эрэйэр үлэ… Оҕонньор үлэһиттэрин сүүмэрдээһиҥҥэ өрүү болҕомтотун уурар. Ньукулай таһаҕаска, ындыыга, ыраах айаҥҥа сылдьарга бэйэтин кыанар, күүстээх дьону талан ылар. Ол эбэтэр дьону үлэҕэ ылыан иннинэ дьиэтигэр-уотугар дэлэччи ас астаан баран сэһэргэспитэ буолан, төһө бэркэ аһыырын-сиирин кэтээн көрөр. Онуоха сытыы быһаҕынан туттан эмис сыалаах эти кимириччи сиир-аһыыр киһини ордорор, онтон сыппах быһахтаах, эти нэһииччэ мүлүктээн сиир киһини өһүргэтимээри: «Чэ, эн дьиэҕэр баран үчүгэйдик оҥоһун, сынньан, кэлин билсиэхпит», – диэн төттөрү ыытар…
Ньукулай санааттан аралдьыйан дьэ өйдөөн-төйдөөн көрбүтэ, халлаан лаппа хараҥарбыт, дьиэтигэр тиийэрэ чугаһаабыт этэ. Кырдьаҕас ат мунна мууһуран, сотору-сотору тыбыырбахтаан ыла-ыла хааман кутулдьутан истэ. Хаһан эрэ кини эмиэ күндүл-хаҥыл, быа түспэтэх, кими да чугаһатыа суох курдук дьэргэлдьийбит айаас соноҕос эбитэ буолуо ээ, ол бу сыһыйан, сымнаан, хаһаайынын курдук бииргэ сааһыран, түспэтийэн истэҕэ. Барахсаны…
1891 сыл. Оруобуна бэс ыйын 29 күнүгэр буолас быраабатын дьиэтигэр нэһилиэктэртэн кэлбит бэрэстэбиитэллэр уонна дэлэгээттэр сыллааҕы уопсай мунньахха мустубуттар. Кинилэр ортолоругар нэһилиэктэр 15 улахан баайдара, олор истэригэр Бөлөлµµскэй С.И. уонна Кырбаһааҥкын Н.О. 700-чэкэлии ынах сүөһµлээхтэр, 200-түү сыспай сиэллээхтэри сыһыталлара, онтон атыттар 500-чэкэ ынах, 200-чэкэлии сылгылаах буоланнар, сэниэ эрэ ыалларга киирсэллэр. Бу баайдар наймыга туора дьону үлэлэтэр буолан маннык мунньахха ырытыллан ылыныахтаах түһээннэргэ, иэстэрин-күүстэрин төлөһүүгэ, сүөһүнү-сылгыны уостааһыҥҥа, дьону µлэлэтии төлөбүрүгэр быһаччы интэриэстээхтэрэ.
Бырааба улахан балаҕанын маннык түмсүүлэргэ, мунньахтарга анаан киэҥ-куоҥ гына оҥостоору нэһилиэктэртэн түһээн харчытын туһаммыттара, үлэлиир дьон-сэргэ тутуу маһынан, бэрэбинэлэринэн, сорохтор харыларын күүһүнэн µлэлээн, онтон сэниэ баайдар Кырбаһааҥкыннаах Бөлөлүүскэй уу харчынан уонна сүөһүнэн көмөлөспүттэрэ. Балаҕан халҕанын арыйан киирдэххэ, хаҥас иҥнэри истиэнэ кыйа наара ороннор субуһаллар, уҥа диэки үгэх ааныгар тиийэллэр. Уҥа диэки балаҕан ортотугар көмүлүөк оһох турар, киниттэн истиэнэ ыккардыгар уокка оттор хардаҕас мастар, оһоҕу булкуйар үөттүрэх, чоҕу ытыттарар сыпсы, түөрт атахтаах көһүйэ уурар лахаан, о.д.а субурхай остуоллар, талах олоппостор кэккэлээбиттэр. Быһата, бырааба дьиэтэ улахан уопсай мунньаҕы ыытарга бэлэмнэниллибит курдук.
Таһырдьа тэлгэһэ ото чэлгийэ үүммүт, онон-манан араас өҥнөөх сиэдэрэй сибэккилэр үрдүлэринэн маҥан лыахтар көтөн тэлээриҥнэһэллэрин кэрэхсии көрө, кэпсэтэ-ипсэтэ суугунаһа турбут мунньах кыттыылаахтара сотору сөрүүн балаҕаҥҥа киирэн онон-манан тарҕанан олордулар. Онтон утары остуолга олорор кулуба Доропуун Ностуруойап туран мунньаҕы саҕалаата: