– Табаарыстар, бүгүҥҥү тэрээһин мунньахпытын саҕалыырбытын көҥүллээҥ. Билиҥҥи туругунан Өймөкөөн—Бороҕон нэһилиэктэригэр уопсайа 1600 киһи олорор, онтон бэрэстэбиитэллэринэн 60 киһини ыҥырбыппытыттан 56 киһи кэллэ, онон сөп киһи баар. Саамай үчүгэйэ 400 биэрэстэлээх Оротуктан, 700 биэрэстэлээх Сэйимчээнтэн, 1 тыһыынча биэрэстэлээх Балыгычаан курдук сирдэртэн 4-түү, 5-тии киһилээх бэрэстэбиитэллэр хас эмэ хонук табанан айаннаан, сылайан-элэйэн кэллилэр. Кинилэр ааттарыгар баһыыба, махтал тылларын этэбит. Дьэ, онон утары этии суох буоллаҕына күннээҕи бэбиэскэҕэ киирэбит, – киппэ көрүҥнээх кулуба үөрүйэхтик кутан-симэн барда:
– Бастакы боппуруоһунан – дьылы туорааһын сүрүн түмүктэрэ. Наймыга үлэни-хамнаһы тэрийиигэ төлөбүрдэр сүрүн кээмэйдэрэ.
Иккис боппуруоһунан – бэдэрээттэһэн үлэлээһин.
Үһүс боппуруос – арааһынай кэпсэтиилэр.
Ким итинник боппуруостары дьүүллэһэргэ диэччилэр илиигитин көтөҕүҥ эрэ: 56 киһи, утары – суох, туттуммут – суох. Бигэргэтилиннэ.
Мунньах саҕаланан маҥнайгы боппуруоһу кулуба бэйэтинэн туруорда. Онуоха кини күһүнүн кэнчээрилээн быйыл хаар сөбүгэр чараас, сылгы хаһыытыгар бэртээхэй кыстык ааста, µгүс сылгылаахтар биэлэрэ бары кэриэтэ төрүөҕү биэрдилэр, билигин мэччирэҥнээх үрэхтэринэн сылдьан туруктара быдан тубуста, ааспыт сайын ынах сүөһүгэ сөптөөх от бэлэмнэнэн дьылы эмиэ бэркэ атаардыбыт, көнньүнэн өлүү-сүтүү аҕыйах, онон уопсай түмүк куһаҕана суох, – диэтэ.
– Аны туран элбэх сүөһүлээх-астаах сэниэ ыаллар дьону наймылаһан үлэлэтэллэригэр тохтоотоххо: биир сыл устатыгар үлэһити хамнастаан үлэлэтэллэрэ икки өттүттэн табыгастааҕа бэлиэтэнэр. Ол иһиттэн күһүҥҥү Бокуруоптан эһиилги Бокуруопка диэри эр киһиэхэ 30–40 солкуобайы, дьахтарга 5–8-ка диэри солкуобайы төлүүллэрэ сөбүгэр сыаналанар эбит диэн түмүккэ кэллибит. Аны элбэх сүөһүлээхтэр алтынньыттан ыам ыйыгар диэри наймыга 10 солкуобайы хамнастаан эр киһини сүөсүһүт быһыытынан тутуохтарын сөп. Маныаха ньирэйи хаһаайын отун суотугар биир тиэйии окко сыл таһаардаҕына 3-түү солкуобайы төлөнүллэр. Салгыы икки саастаах борооскуга – 2 тиэйии от, үс саастаахха – 3 тиэйии от, түөрт саастаахха – 4 тиэйии от, онтон көлө оҕуска – 5–7 тиэйии от көрүллэр… Дьэ итигирдик, кылгастык билиһиннэрдэххэ, – кулуба дакылаата бүппүтүн биллэрэн, мунньах дьонун диэки кыараҕас харахтарынан кэриччи көрөр.
– Кимиэхэ туох ыйытыы баарый? Эбэтэр өйдөммөтөх өрүттэр бааллар дуу?
– Миэхэ баар. Бээрэ, ити сайыҥҥы кэмҥэ, ыам ыйыттан күһүн алтынньыга диэри, баайдарбыт уон ыанар ынаҕы көрдөрө биэрэн баран манньатыгар күһүн уон буут (160 кг) ууллубут арыыны кытта 100 буут тары ирдииллэрэ сөп дуо? Мин санаабар ити балайда ыарахан курдук? – маҥан былааттаах сааһырбыт дьахтар агдатыттан ыган таһаарар курдук нэһииччэ көбүөхтээтэ.
– Ээ, интигит соччо ыарахана суох ирдэбил ээ, – диир үскэл көрүҥнээх Бөлөлүүскэй баай, – үүттээх ынахтартан итиччэ төлөбүрү кыһаннахха түргэнник ыан ылыахха сөп. Онон сыананы уларытар табыллыбата буолуо…
– Кырдьыга, элбэх оҕолоох, дьадаҥы ыалга балайда ночооттоох курдук? – Мэхээлэ оҕонньор кулуба диэки «өйөө» диэбиттии ааттаһардыы ыйытар.
– Ээ, дьиҥинэн сөп быһыы, уонча сыл итини тутуһан кэлбиппит, туох да куһаҕана суохха дылы. Онон урукку кээмэйинэн хаалларабыт, – кулуба мунньаҕы кудуххайдык ыытан истэ.
– Доҕоттор, аны иккис боппуруоһу билиһиннэрэригэр тыл барар буолас суруксутугар Хабырыыл Хотуоһапка.
Онуоха кулуба аттыгар тугу эрэ өрүү бэлиэтэнэ, букунаһа олорор ачыкылаах хатыҥыр киһи туран кэллэ.
– Табаарыстар, инники этиллибит кулуба иһитиннэриититтэн уопсай балаһыанньаны кытта билистигит. Быйылгы ааҕыынан Өймөкөөн—Бороҕон нэһилиэгэр барыта 242 хаһаайыстыба, 1649 киһи, ол иһиттэн 743 эр киһи, 729 дьахтар баар, омугунан бары сахалар, аҕыйах эбээн, нууччалар – таҥара үлэһиттэрэ бааллар. Үөһэттэн кэлэр түһээннэри төлөөһүҥҥэ нэһилиэнньэни дууһаларынан уонна кылаастарынан түөрт бөлөххө араарабыт. Түһээни төлөөһүҥҥэ үһүс бөлөх биир киһинэн ааҕыллар, онтон түһээн сыаната аччаан иһэр уонна бастакы бөлөххө киирээччилэр дьадаҥыларын учуоттаан, түһээҥҥэ хабыллыбаттар. Онон бу оҥоһуллубут испиэһэги бүгүн биһиги бигэргэтэр соруктаахпыт.
Иккиһинэн, эт, арыы сыаналарын эмиэ быһыахтаахпыт. Ол курдук ынах арыытын сыанатын быйыл биир буутугар (16 кг) 7 солк. быһарга этиилээхпит. Тоҕо диэтэххэ куоракка атыылыыр сыана үрдээн 8–10 солк. тиийдэ. Аны оту бэдэрээттээһиҥҥэ былырыын биир тиэйиини 50 кэпиэйкэнэн быспыт эбит буоллахпытына, быйыл 1 солк. тиэртибит. Аны биир ынах атыыланар сыанатын ортотунан 15–20 солк., көлүүр оҕуһа – 30–40 солк., от – 30–40 солк. буолара сөп диэн суоттаатыбыт.