Куола бу тус хоту Өймөкөөн сиригэр-буоругар букатын оҕо эрдэҕинэ үктэннэҕэ, дьиҥ төрдө-ууһа Таатта улууһун Уолбата, II Байаҕантай нэґилиэгэ, ол иһин да буолуо, бу дойду сирин-уотун, дьонун-сэргэтин сөбүлээн олохсуйбута. Айаннарын былаһын тухары дьөрү ыал да суох сирэ. Аара хам-хаадьаа кэбиһиилээх оттор иччитэх оччугуй балаҕан курдук чочоруһан хаалаллар. Арыт үрэх үрдүк сыырдарынан намыһах үс мастаах күрүөлэр, хаһан эрэ дьон олорбут эргэ өтөхтөрө, иҥнэри барбыт сэргэлэр самнарыһан тураахтыыллар.
– Доҕоор, ити букатын былыргы биһиги төрүттэрбит кэлэн дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу төрөтөн олорбут өтөхтөрө. Кэлин кинилэр Томторунан, Өймөкөөнүнэн көһөн, кэлэн-баран хаалаахтаабыттар, – оҕонньор кибииккэтин инники сабыытын аһан олорон сэһэргиир.
– Оо, оччоҕуна хаарыаннаах оттоох-мастаах дойду кураанах турдаҕа…
– Дьэ, Куолаа, маны иһит, кыратык кэпсии түһүүм, дьиҥинэн биһиги төрүттэрбит Бордуулаах удаҕантан силистэнэн-мутуктанан кэлэн Кырбаһааҥкыннар аҕа уустарын тэнитэн, бу Тарыҥ Үрэх киэҥ-куоҥ сирдэрин үксүн кэриэтэ баһылаан олорбуттара. Онтон биһиги адьас чугас аймахтарбыт Силэпсиэптэр Килэгэс ойуунтан хаан тардаллар. Килэгэс аҕыс уолуттан элбэх оҕо төрөөн, ити Төрүт сиригэр Оторго олохсуйаллар. Ол аҕыс уолтан биирдэрэ Таҥас, онтон Ньукулай, ол кэнниттэн Дьаакып, киниттэн Бүөтүр Силэпсиэп диэн ааттаах олоҥхоһут төрүүр. Силэпсиэптэр эппитим курдук Индигиир уонна Элги өрүстэр силбэһиилэрин киэҥ-куоҥ хочолоругар сүөһү, сылгы ииттэн, бултаан, балыктаан бэрт сэниэтик олорбуттар. Бу сирдэр ааттара да кэпсииллэрин курдук Отор, Сиэр Биэ, Икки Ампаар, Тыаллаах, Дулҕа, Эһэлээх, Хоболоох, Дириҥ Үрэх эҥин араас устуоруйалаахтар.
– Кырдьык даҕаҥы! Оччоҕо Кырбаһааҥкын аҕа ууһа Тарыҥ Үрэх сиригэр-уотугар сөбүлээн олохсуйдахтара, тэнийдэхтэрэ. Бу кэрэ айылҕалаах сири-уоту көрбүт эрэ киһи, этэргэ дылы, дууһалыын сырдыыр, сүрэхтиин сэргэхсийэргэ дылы. Ону таба көрдөхтөрө – төрүттэргит барахсаттар, Һай-һат, – Куола бытаараары гынар атын тиэтэтэн муоһатын сэниэлээхтик илигирэтэр.
– Оннук-оннук, сураҕа, Орто Алыыттан саҕалаан Индигиир уҥуор Оҕонньор Хайатын анныгар сытар үүнүүлээх ходуһаларга от оттоон, мас мастаан байан-тайан бараллар. Оттон ити хайалар быттыктарыгар, хаспахтарыгар ханнык да кураан сыллары билиммэккэ эмтээх үүнээйи, араас эгэлгэ иҥэмтэлээх отон, сиэдэрэй сибэкки дэлэйдик үүнэн олохтоохтору араас ыарыылартан, дэҥтэн-оһолтон харыстыыллар, араҥаччылыыллар. Ити кэрискэ сис хайалар ааттара да дьикти дии: Эмээхсин Хайата, Элиэ Хайа, Сэттэ Сирэй Хайа, Тулаайах Хайа, Орто Алыы Хайата. Аны ити хайалар үрдүлэринэн хойуу мастаах сис тыаларга араас кыыл-сүөл, ол иһигэр саарба, тииҥ, солоҥдо, лааскай, саһыл, эһэ, бөрө кэмэ суох үөскүүр. Сылгы, таба да мэччирэҥэ дэлэччи баар, – оҕонньор айаҕа хам буолбат.
Куола бэйэтэ да аралдьыйаары оҕонньору тэптэрэн биэрэр:
– Онтон бу үлүгэрдээх киэҥ-куоҥ сыһыылардаах ходуһаларга от бөҕө оттонноҕо, сүөһү бөҕө иитилиннэҕэ, сири эмиэ оҥостон эрдэхтэрэ. Эн туох дии саныыгын, кырдьаҕаас?
– Ити сүрдээх уустук ыйытыы. Ону кылгастык быһаарыым. Бу биһиэхэ сахаларга, ордук Өймөкөөн курдук хоту улуустарга, тус-туһунан бэйэ эрэ кыаҕын туһанан олоруу кинилэр уопсай сайдыыларын атахтыыр эбит. Ол курдук сирдэрин-уоттарын тупсарар туһугар бииргэ түмсэн үлэлиир барыстааҕын өйдөөбөттөр. Холобур, элбэх ыал түмсэн, көлүүр сүөһүлэрин бииргэ мунньан, тыаттан тутуу маһын охторон, тиэйэн-таһан киллэрэн балайда улахан тутуулары, сылгы–сүөһү хааччахтарын, бүтэйдээһини күүскэ ыыппаттара хомолтолоох. Аны тыаны солоон, талах кэрдэн, дулҕаны ыраастаан, уу ыытан сири ньүөлсүтүүнү биирдии ыалынан кыайан оҥостубаккын. Дьиҥэр ити күөллэри тупсарыы, эбэтэр сороҕор түһэрэн ходуһа иэнин кэҥэтии, балыгы аҕалан үөскэтии үлэлэрэ күүһү-кыаҕы холбоон ыытыыны эрэйэр. Оннук өй-санаа саха дьонугар тус-туһунан олорон байа-тайа сатааһын, эбэтэр кыаҕыраары гыныы майгыта-сигилитэ хас эмэ үйэлэринэн иҥэн хаалбыта мэһэйдиир.
– Дьэ, буолуо. Бэйэмсэх буолуу сахаларга баар быһыылаах…
– Ол гынан баран туһаныыга нэһилиэктэр аҕа ууһунан көрөн, сүөһүтүн-сылгытын ааҕан туран өлбүгэ сирин үллэрэллэр. Онон маннык үгэс киирэн аҕата тутта сылдьыбыт сирэ уолугар тиксэрэ кытаанахтык тутуһуллара, сир мэлдьи үчүгэй көрүүлээх-харайыылаах, күрүөлээх-хаһаалаах буолар эбит. Ол иһин «бу мин өбүгэлэрим сирдэрэ» диэн өйдөбүллээх буолан, ыал ити сирин мэлдьи тупсарынар, кэҥэтинэр, талах эбэтэр тыа саба үүнэрин кытта өртөөн охсуһар, дулҕаҕа, сэтиэнэххэ былдьаппат. Хата ол оннугар былыргы сахалар биир үтүө үгэстэринэн бэйэлэрин түөлбэ сирдэрин балыгын, булдун хото туһаналлар. Ол эбэтэр үксүгэр дьиэҕиттэн-уоккуттан тэйиччитэ суох сиртэн, тыа булдуттан, баайыттан туһаналлар. Аны онуоха бэйэлэрин киэнэ буоларынан харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар, атыттартан көҥөнөллөр, бултуур сирдэригэр анал үүтээн туттан, сохсо оҥостон, быһыттаан ылаллара сиэр-туом курдук олохсуйан хаалбыт. Онон бэйэлэрин күөллэригэр сайын-күһүн илимнээн, муҥхалаан аһаан-сиэн олороллор. Хата аймахтара кэллэхтэринэ бииргэ бултуур-алтыыр, үөрэ-көтө барыга-бары күүс-көмө буолаллара баар суол – үтүө үгэскэ, сиэргэ кубулуйбут.