– Дьэ, Ньукулаай, бэрт дьиктини кэпсээтиҥ. Ол аата сахалар айылҕаҕа адьас чугастарын көрдөрөр сиэр-туом эбит дии?!
– Ити үгэстэр аныгы да үйэҕэ тутуһуллаллара наада эбит, оччоҕо эрэ айылҕабытын харыстыахпыт… – Ньукулай тымныы салгынтан чачайан сөтөллөн хахсыйан ылар.
– Оттон бу сир-уот быраҕыллыбат ини? – Куола чопчулаһар.
– Суох-суох, адьас быраҕыллыбатах сир-уот, чугас сылгыһыттар, булчуттар ордууланаллар. Онон дьон-сэргэ кэлэ-бара турар, оттоон-мастаан, бултаан-алтаан бараллар.
– Ээ, оччоҕо, син бэрт эбит.
– Дьэ, доҕоор, дьон сүрдээх мындырдык толкуйдааччылар. Ол курдук бу биһиги Байаҕантайбытыгар, чуолаан II Байаҕантайга олохтоохтор күөлү оҥороннор балыгы үөскэтэллэр ээ. Холобур, ити Тааттаҕа Наммара үрэҕэр Сөхпүт диэн дьикти ааттаах сир баарыгар баай Силэпсиэптэр сыдьааннара үрэх халдьаайытыгар тыа иһигэр уу хонор ырааһыйатын булбуттар. Бу мындыр бэйэлээхтэр ити быллаардарга ирбэт муус сытарын билэн, ону уулларарга анаан тиит сүллүгэстэрин дьөлүтэ анньан киллэрбиттэр. Хас да сыл буолан баран көрбүттэрэ, аллара намыһах сиргэ дүөдэ үөскээбит, – Ньукулай айанныы сылдьан көрбүтүн сэһэргиир.
– Оо, онтон? – Куола чуолкайдаһар.
– Онтон ол дүөдэ кэҥээн, улаатан, дириҥээн күөл буолан килэйбит-халайбыт. Аны дьонун онно атын күөлтэн мунду уонна собо аҕалан ыыппыттара, дьэ хата балык бөҕөлөөх эбэ күөл буола аатырбыт. Дьэ, былыргылар итигирдик кэскиллээхтик дьаһаналлар. Айылҕаларын араҥаччылыыллар.
Халлаан дьыбара күүһүрбүтүн дьиэтигэр айаннаан иһэр кырдьаҕас ат билэрдии айанын түргэтэтэр. Атаҕын иһэҕэ сотору-сотору сыарҕаҕа тиийэ ыһыллар. Ый тунаархай сырдыгын үрэх хаарыгар тохтообокко кутар. Тула бөлкөй үөттэр, хаары бүрүммүт үллэҕэр хатыҥнар, баараҕай тиит мастар элэҥнэһэн ааһаллар. Сороҕор харыйалар күөх киистэлэрин халыҥ хаарга баттатан сөҥүөрбүттүү барыйаллар. Арай хантан да кэлбитэ биллибэккэ куобах ойуоккалаан тахсан бу үрэх, сыһыы иччитэх буолбатаҕын, тыынар тыыннаах эмиэ баарын санатар. Сэргэхситэр.
– Оо, Ньукулай, уҥа өттүбүтүнэн куобах сүүрэн ааста. Көрбөтүҥ дуо? – киһитигэр хайыһан туоһулаһар, бэргэһэтин кырыатын үтүлүгүнэн соттунар.
– Ээ, суох. Ити ыккардыгар кыратык нуктаан ыллым ээ. Манна куобах эрэ буолбатах, кырынаас, солоІдо быһа ааспат буолааччы. Баҕар кыһыл саһыл да сыбдыйа үөмэн сылдьарын хантан билиэҥий? Былыр олус бултаах, байанайдаах сирдэр этилэрэ: Чыычаах, Харах, Оттоох, Хаһаарына диэннэр. Ол эрэн сирэ-уота үксэ куобах уоһаҕа буолааччы, баараҕай үрдүк дулҕалар, үрүйэлэр, сис тыалар мантан саҕаланаллар. Оо, көр-көр, ол тыа саҕатыгар дьөһөгөй оҕолоро тураллар дии! Бука Скырыбыыкын аймах баайдара-дуоллара тураахтаатаҕа. Манна сиибиктэ наһаа сөбүлээн үүнэр дойдута, ону булан хаһа сырыттахтара, барахсаттар, – Ньукулай аһыммыттыы сэрэнэ, харыһыйа саҥара олордо. Куола көрдөҕүнэ, сылгылар төбөлөрµн умса туттан утуктаабыт курдук хамсаабакка тураллар. Арааһа түүн эмиэ утуйа, сынньана түһэр баҕалаахтар, ол эрээри кулгаахтара биир кэм чөрбөҥнүү, хамсыы тураллар. Сэрэнэллэр быһыылаах. Сураҕа манан сур бөрөлөр кэлэн ааһаллар үһү.
Киһиэхэ байанайдаах булчут удьуора төрүккүттэн эрэ бэриллэр быһыылаах. Оннук дьоннор Нохуодкуннар, Дьөгүөрэптэр, КырбаһааІкыннар сыдьааннарыгар баара. Биир оннук булчутунан дьоһун Бүөтүр диэн буолара. Кини адьас кыра эрдэҕиттэн сааланара, этэргэ дылы, «санныгар иилиммит эргэрэн элбэхтэ үүйүүлээх саата сиргэ соһулла сылдьар» дииллэрэ оруннаах. Адьас оҕо эрдэҕиттэн уута суоҕунан аатырара, саас кус кэллэҕинэ, кини олорор олоҕо, хонор сирэ дугда буолара. Күнүс кэлэн дьиэтиттэн ыһыгын туомун ылаат, эмиэ кус кэрийэ ыраах сирдэринэн эргийэрэ. Кэлин улаатан, сааһыран баран ынах этэрбэһинэн, эргэ баҕайы нэк сонунан тайах эккирэтэн хас да күнүн тыаҕа барыыр, ол сылдьан түүҥҥэ ыллардаҕына хаары, самыыры билиммэккэ сыгынах анныгар хонон хорҕойон сылдьааччы. Ол тухары адьас тумуу да киирбэт. Аны мумматын оҕотун көр, хайдахтаах да былыттаах, силбик, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт халлааҥҥа кини муммат. Үксүн сатыы, кэлин аттаах төһөлөөх сири бу Тарыҥ Үрэҕи өрө-таҥнары сыыйталаабытын ким да билбэт. Дьиҥэ да өбүгэлэрбит барахсаттар бука бары булчут буолаахтаатахтара. Ол иһин кинилэр тыа кыылын барытын элбэх эти, тириини, муоһу, туйаҕы, иҥиири, уҥуоҕу «бэлэхтииллэрин» иһин байанайбыт диэн ааттаан ордук ытыктыыллара. Ордук кыыл тириитэ дьиэҕэ-уокка элбэх матырыйаалы биэрэринэн биһирэнэр, ол эбэтэр саха киһитин кыһыҥҥы-сайыҥҥы таҥастара чомпойуттан чоочой этэрбэһигэр тиийэ бука барыта имиллибит тирии этэ. Маны сэргэ оччотооҕу аас-туор дьылларга суос сатыы, сүгэһэринэн сылдьар муҥнаахтарга төһөлөөх быа-туһах, тирбэҕэ наада буоларын сэрэйиэххэ эрэ сөп. Ити быа барыта кыыл-сүөл тириититтэн оҥоһуллара. Онтон тирии үксэ ураһа сабыытыгар, ол-бу таҥас-сап, олбох, дьиэ, хотон ааннарын сабыыларыгар баран эрдэҕэ. Аны бултарын тэрилэ үксэ айа, ох саа, сохсо, үҥүү, сүгэ, быһах буолаахтаатаҕа. Оччотугар төһөлөөх сатабыл, мындыр өй тулуур, харса суох буолуу, дьулуур наадатын сэрэйиэххэ эрэ сөп.