Тула өттө уу чуумпу, арай сыарҕа тимир ылаҕын тыаһа салгыбакка кыыкыныыр, ону сэргэ түөрт түөрэм туйахтар тэбис-тэҥҥэ олбу-солбу чыбыргыы оонньууллар, үҥкүүлээн битийэллэр. Сотору халлаан оройуттан аата суох элбэх сулустар имнэнсэ чыпчыҥнаһан, чаҕылыһа сырдаан саҥата суох хараҥа халлааны бүтүннүү сабардаатылар. Адьас үрдүлэригэр хамыйах сулус уруккутун курдук хамсаабакка ыйанна. Тэйиччи Чолбон сулус чоҕулуйа сырдаата. Туһугар дьэ эмиэ дьикти хартыына.
Хойутаабыт айанньыттар сотору Тарыҥ Үрэх сыырын өрө дабайан, ыҥырар уоттарынан чоҕулуспут түннүктэрдээх дьиэлэригэр чугаһаатар-чугаһаан истилэр. Атыыһыт Ньукулай биир түбүктээх-садьыктаах күнэ итинник түмүктэннэ, сарсын кинини эмиэ атынтан атын кыһалҕалар кэтэһэллэр.
1891 сыл. Дьокуускайга Саха сирин хоту улуустарын дириҥник чинчийээри, дьоно-сэргэтэ хайдах-туох кыһалҕаланан үлэлээн-хамсаан, аhаан-таҥнан олороллорун µірэтэр сыаллаах Иван Дементьевич Черскэй кэлбитэ. Кини иннинэ сылдьыбыт нуучча айанньыттара: Михаил Стадухин, Иван Москвитин, Василий Поярков, Ерофей Хабаров, Семен Дежнев, Витус Беринг, Василий Прончищев уо.д.а. үс сүүс сыл усталаах-туоратыгар Саха сирин хаартатыгар дуоннаах миэстэни ордорботохторо. Кинилэр үгүс сирдэри аан бастаан арыйбыттара, Арассыыйа эбэ-хотун бас билэр сиринэн ааттаабыттара. Онон наука Арассыыйатааҕы Императорскай Академията Черскэйи Халымаҕа, Дьааҥыга уонна Индигииргэ сылдьан кэлэригэр үс сыл болдьохтоон ыыппыта. Онуоха кини Санкт-Петербургтан Дьокуускайга да кэлэригэр өр да өр сылаалаахтык айаннаабыта. Сатаатар ити кэмҥэ улаханнык тыҥатынан ыарытыйара, онон ыраах айаҥҥа сылдьара доруобуйатыгар буортулаах буолуон сөбө. Бу айаныгар кини аҥаардас Үөhээ Халымаҕа тиийэригэр икки тыhыынча биэрэстэни куhаҕан суолунан-ииһинэн, оборчолоох бадарааннарынан, хас эмэ сис хайаларынан, сыбардаах ойуурдарынан атынан, сороҕор табанан айаннаан тиийиэхтээҕэ. Аны маныаха түҥкэтэх тыаҕа эhэ, бөрө, араас адьырҕа эмиэ моhуоктуон сөбө, үгүс сирдэргэ айанньыт хонон ааhар дьиэтэ-уота суоҕун туhунан олохтоохтор сэрэппиттэрэ. Күбүрүнээтэр да саарбаҕалыы-саарбаҕалыы төhө кыалларынан сүбэлии сатаабыта, ол гынан баран Черскэй урут бэлитиичэскэй бүрүстүүпүнньүк аатыран сүүрбэ сыл устата Сибииргэ олоро сылдьыбытын истибит буолан улаханнык айхаллаабатаҕа, арай сүбэ курдук Үөhээ Халымаҕа айанныыр суолу Степан Расторгуев диэн олохтоох хаhаах үчүгэйдик билэринэн кинини сирдьитинэн ыларыгар сүбэлээбитэ. Көмөтө онон бүппүтэ.
Нөҥүө күнүгэр Черскэй Расторгуевы булбута да, киhитэ маҥнай: «Айана накааhа бэрт, олус ыраах, кутталлаах эҥин» – диэн аккаастаан баран кэлин өр көрдөhүннэрэн баран сөбүлэспитэ. Иhигэр: «Сылдьа үөрүйэхпин, онон Өймөкөөҥҥө диэри сирдээн баран, сылайдым диэн аккаастанан Дьокуускайбар төннүөм», – диэн санаабыта. Улахан аhа-таҥаhа, элбэх харчыта суох айанньыт-учуонайга хамначчыт буолуон баҕарбатаҕа. Кини киэҥ уораҕайдаах Дьокуускай куорат хабаахтарыгар арыгылаан, хаартылаан, көр-нар аргыстанан көҥүл сылдьар баҕата баhаам этэ. Этэргэ дылы, кинини куорат олохтоохторо эрэ буолбакка, хас биирдии күлүгээн кытта билэрэ. Оннук киэҥник тэнийбит суон сурахтааҕа. Арай Степан улахан киhитэ учуонайын, наhаа киэҥ билиилээҕин-көрүүлээҕин, Халымаҕа тиийэ да илигиттэн ол дойдуга ханнык көс омуктар олороллорун, араас сэдэх кыыллар, үүнээйилэр, көтөрдөр үөскүүллэрин анал кинигэлэртэн ааҕан эрдэттэн үөрэппитин билэн сөхпүтэ, сүгүрүйэрэ, ытыктыыра тута күүhүрбүтэ.
Дьэ, ити курдук балайда саамыланан, бэс ыйын 14 күнүгэр экспэдииссийэ ыраах айаҥҥа аттанарга бэлэм буолбута, элбэх таhаҕастарын бэрэмэдэйгэ хаалаан, сороҕун Бережнев диэн саха атыыhытынан Үөhээ Халымаҕа тиэрдэргэ бэдэрээттэhэн баран Черскэй Санкт-Петербурга Наукалар академияларыгар Зоология институтун дириэктэригэр, академик Плескэҕэ сурук суруйбута: