«Күндү тойонум! Үйэлэр тухары тутуллубут дьиэлэрэ, сокуонунан бобуллубут курдук, хаhан да өрөмүөннэнэн көрбөтөх бу быыкаайык куораты санаатаххына, Россия соҕуруу өттүттэн кэлбит киhи Якутскайы хайдах көрүөхтээ±ин үчүгэйдик өйдүөҥ. Дьиэлэр эркиннэрин тас өттө, хараара эмэхтийэ сатаан баран, араҕас муоҕунан саба үүммүт, кырыысалара сиҥнэн түспүттэр, оннооҕор Улахан Уулуссаҕа араамата суох аҥаспыт түннүктээх иччитэх дьиэлэр, сууллан хаалбыт олбуордар бааллар… Оттон бу быыкаайык эмэхтийбит куораттан оҥостон, тэринэн барыахпын санаатахпына, ити солуута суох толкуй мин өйбүттэн көтө охсон хаалар. Онон – барыахха наада!»
– Дьэ итинник суругу тойонугар суруйаат, Черскэй туран таҥныбытынан барда. Бу экспэдииссийэ састааба да дьикти этэ. Баара-суоҕа түөрт киhилээҕэ:
Мавра Павловна – кэргэнэ, Сибииргэ уонна хоту сирдэринэн бииргэ айаннаабыт, эркин курдук эрэнэр доҕоро, иккис көмөлөhөөччү – сиэнэ Генрих, үhүстэрэ – уон икки саастаах уола Саша – дойдуларыгар хаалларар киhилэрэ суоҕунан илдьэ кэлбиттэрэ. Онтон сирдьиттэрэ, Степан Расторгуев, сытыы-хотуу, элбэх сиринэн – Халыманан, Камчатканан, Охуотскайынан сылдьыталаабыт, саха тылын бэркэ билэр, үөрэҕэ суох да буоллар, айылҕаҕа сылдьа үөрүйэх эр санаалаах бэрдэ. Киниэхэ эрэллэрэ улахан.
Айанньыттар аттарын, таhаҕастарын Өлүөнэни этэҥҥэ туоратан, нөҥүө биэрэктэн эргэ мас дьиэлэринэн кэккэлээбит Дьокуускайы кытта бүтэhиктээхтик быраhаайдаhан тус илин хайысханы тутуспуттара. Черскэй төhө да уустук айаны билгэлээтэр, санаатын булгуруппатаҕа, кэннинэн халбаҥныыр, чаҕыйар бырааба суоҕа.
Черскэйдээх Бэстээххэ түөрт уонча аттарын барыларын хаттаан ындыыланан, биэрэк үрдүк сыырын дабайан үүнүүлээх алаастарынан, хойуу мастаах систэри быһыталаан, балайда сэниэлээх аттарын түргэнник хаамтаран истилэр. Киһи бу хоту дойду диэн итэҕэйиэ суоҕун курдук бэс ыйын өҥүрүк куйааһа сатыылаата, тула араас дьэрэкээн өҥнөөх сибэккилэр хоҥкулдьуһа долгулдьуһаллар. Бу киин Саха сирин илин эҥээригэр саймаарыйбыт сайыҥҥы сылаас күнтэн угуттанан, ирбэт тоҥ буор ирэн, тыа иһэ барыта минньигэс дьэдьэн сытынан манньытар. Ол барыта айанньыттары астыннарар, бу кэрэ бэйэлээх хоту сири чинчийэ, билэ-көрө кэлбит соруктара сөптөөх эбитин бигэргэтэр. Үтүө-мааны күннэр турбуттарынан туһанан айанньыттар сир ыла сатаан түөрт-биэс күн кудуххайдык бардылар. Саҥардыы хоҥноот да Черскэй кµннµгµн толорбутунан барбыта. Үлэ элбэх этэ. Киһи барыта тустаах эбээһинэстээҕэ. Бүгүн кини күннүгэр үүнээйилэр тустарын суруйбута:
…Бурдуктуҥу оттоох тиит тыа (олбоҕор саха овсяницата, Стеллер лимнаһа уо.д.а. үүнэллэр); собо тыллаах – эгэлгэ оттордоох тиит тыа. Бурдуктуҥу оттоох – отон уктаах тиит тыалар ордук Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэр быыстарыгар бааллар (Өлүөнэ уонна Бүлүү быыһыгар сороҕор эрэ). Манна мастара уһуннар (200 саастарыгар 19–22 м тиийэр үрдүк буолаллар), талахтара аҕыйах: үксүгэр үөт, дөлүһүөн, тамылҕан эрэ. Ардах түстэҕинэ мыылаламмыт курдук халтарытар туой буордаах кырыс, кураанах кумахтаах үрдэл, былыргы ааспыт үйэлэртэн быһа сытар, элбэх кварцтаах почваны бүрүйэр. Ол суураллыбат веществолара сир хаҕын алын араҥатыгар киирэн кытархай дьүһүннээх тимир былааһыктаах «орнштейн» буолаллар уонна почва бу араҥатын кэлим, кытаанах оҥороллор. Дьэбиннээх курдук кытархай уу мырааннартан ардах суурайдаҕына түһэрин көрбүккүт буолуо. Эгэлгэ оттоох – собо тыллаах, уулаах отонноох тыа дьэ итинник сирдэри таптыыр. Көбүөр курдук отон угунан тэлгэнэр. Линнея, собо тыла, сэппэрээк, сугун, күөх муохтар истиэп үүнээйилэрин үтэйэллэр, хайа отторун сүтэрэллэр, симэлитэллэр.
Өрүс эҥээр киирэн истэх аайы салгына сиигирэр, сирэ инчэҕэй буолар, маһа тэллэйдэнэр, олбоҕо муохтанар, иҥнэл-таҥнал түһэрэр. Маннык тыаҕа талахтыҥы сиһик, үөт, кытыан уонна хара ыарҕа хойуутук үүнэллэр. Бадараан сэппэрээгэ сугуннуун сэргэстэһэллэр, уулаах отон, киис отоно, кассандра кыттыһаллар. Дэҥҥэ мас аҕыйах сиригэр хара ыарҕа сэппэрээктиин, муоҕу, лабыктаны буллахтарына, тулаларыгар түмнэхтэринэ тыалаах туундараны саныыгын, «ханна сылдьабын?» диэн ылаҕын…
– Мавра, биһиги биир да күнү көтүппэккэ чинчийиини ыытарбыт наада, урукку хас да уонунан сыллааҕы экспэдииссийэлэр сурукка тиспэккэ көтүү оҥорбут да буолуохтарын сөп, эбэтэр күн-дьыл уларыйыытыттан бу дойду ото-маһа, кыыла-сүөлэ уларыйан да хаалыахтарын эмиэ сөп. Наукаҕа кыра да чинчийии наһаа улахан суолталаах…
– Сөп-сөп. Олус интэриэһинэй дойду быһыылаах. Дьоно-сэргэтэ да уратылар. Манна олохтоох сахалар кыһалҕалаах олоххо олороллоро харахха быраҕыллар, дьиэлэрэ-уоттара, сүөһүлэрэ-астара, хаһаайыстыбыларын көрөн-истэн олороллоро букатын былыргылыы. Эргэрбит балаҕаннар, алдьаммыт күрүөлэр-хаһаалар.