Выбрать главу

– Дьэ, эн кытаат, уолаттаргын дьаһай, урут маннык сиргэ-уокка сылдьа үөрүйэхтэрэ суох, онон өрүү такайа, көрдөрө сылдьыахха наада. Хата Степаммыт аспытын-үөлбүтүн сөбүгэр хааччыйан иһэр, түһэр сирбитин сөбүгэр тэрийэр. Киһибит сахалыы билэрэ үчүгэй эбит, олохтоохтору кытта биир тылы түргэнник булан сүбэлэһэ охсор.

Сотору от ыйа саҕаланан куйаас, күйгүөр күннэрэ өссө күүһүрдэ. Ый аҥаара айаннаабыттара, күн аайы түөртүү-биэстии көһү түспүттэрэ сыанан аҕаабата, онуоха эбии бадарааннаах сирдэринэн хааман битиччэхтээһин, ыарахан ындыылары, мас дьааһыктары түһэрии- таһаарыы күүстэрин эстэр-эһэн истэ. Уолаттар ууларын ситэри хаммакка, үөн-көйүүр тэһитэ ыстыырыттан да салла быһыытыйдылар.

Черскэй күннүгэр бэлиэтэммитинэн экспэдииссийэ Илин Хаҥалас, Боотурускай улуустар сирдэринэн аара Суола өрүһү туораан, сүүнэ улахан Төҥүлү күөлүн кыйа хаамтаран, арыый илин диэки хайысханы тутуһан Лэбэгэнэ уонна Таатта үрэхтэригэр тиийбит курдуктар. Ону анал улахан кумааҕыга уруһуйдаан хаарта оҥорбута, сирдьиттэрэ этэринэн, мантан салгыы суоллара Ноху үрэҕи нөҥүөлээн, Бельскэй туорааһынынан Алдан өрүскэ тиийиэхтээхтэр. Онтон салгыы өрүһү туораан Хаандыганы, Дьааҥы хайалар анныларынан сүүрүктээх үрэхтэри туораталаан Магадаан хайысхатын тутуһуохтаахтар.

Дьиҥинэн, Черскэй сэрэйэринэн, кинилэр суоллара саамай эрэйдээҕэ, кутталлааҕа, күчүмэҕэйэ иннилэригэр этэ. Тоҕо диэтэххэ мантан антах дьон түптээн олорор сирэ аччаан, үксэ былыргы симиэбийэ, эбэтэр булчуттар үүтээннэрэ, ону да түбэстэҕинэ, баар буолуохтааҕа. Аны күһүҥҥү ардахтар, сииктээх-силбик күннэр туруохтаахтар, оччоҕуна ордук кини тымныйан тыҥатын ыарыыта бэргиэн сөп, боптороруттан, сөтөллөрүттэн ордук куһаҕан суоҕун кини билэрэ. «Оо, дьэ, хайдах эмэ гынан Өймөкөөнү булбут киһи, онно сорох ындыыларбытын аҕыйатан, табаардарбытын атыылаан, атастаһан уонна били атыыһыт Кырбаһааҥкыны көрсөн аттарбытын уларытан, атастаһан, суолбутун торумнуох этибит», – дии санаан баран хонор отуутун диэки хаамта.

Нөҥүө сарсыарда турбуттара халлаан халыҥ былытынан бүрүллүбүт, ибир-сабыр самыырдаан эрэр эбит. Үөн-көйүүр, чыычаах саҥата иһийбит.

– Оо, дьэ, Степан, күммүт-дьылбыт салбаҕырбыт. Малбытын-салбытын ардах хоппот гына дьаһаныахпытын наада, хас хонук маннык турара биллибэт, – Черскэй сэниэтэ суох синньигэс илиилэринэн ындыылары көтөҕөллөрүгэр көмөлөстөҕө буолар, бытархай малы-салы мас дьааһыктарга хаалыыр.

– Да-да, арааһа уһун ардах кэллэ быһыылаах. Таҥара халандаарынан сотору Бөтүрүөп таҥара чугаһаата, баччаларга от-мас үүнэн силигилиир, ситэр-хотор. Сахалар окко киирээри оҥостоллор, кинилэр бу сайыҥҥы былдьаһыктаах күннэргэ олус күүскэ үлэлииллэр, сүөһүлэрин аҕыс-тоҕус ыйдаах аһылыгын бэлэмнээри умса-төннө түһээччилэр. Ол кинилэр былыргыттан олохсуйбут үгэстэрэ, укулааттарын сорҕото.

– Оннук буолуо ээ, сайыннара төһө да кылгаһын иһин олус куйаас буолар эбит.

– ¤э-һэ, хайа, соҕуруу дойду киһитэ куйаастан салынныҥ дуо? – Степан күп-күөҕүнэн тэбэнэттээхтик көрөр, – Чэ, хаамтардыбыт, – диэн баран атын ыҥыырыгар дабыкыс гына олоро биэрдэ да, кыараҕас ыллыгы батыһан хойуу мастардаах сис тыанан хаамтара турда.

Дьоно кинини батыстылар. Сотору балайда халыҥ сиһи быһаннар, утум-ситим сытар алаастары, сыһыылары ааһыталаан ханнык эрэ кыракый бөһүөлэккэ чугаһаатылар.

– Оо, дьэ бу, Чөркөөххө кэллибит, Боотурускай улуус сирэ-уота. Бу эҥээр судаарыскайдар, ыраахтааҕыны утаран, бэлиитикэҕэ буруйданан көскө кэлбит дьон олорор миэстэлэрэ. Сураҕа, ол дьорҕооттор үгүстэрэ болдьохторун толорон төннүтэлээбиттэр дииллэр. Дьиҥнээҕэ тугун-ханныгын билбэтим.

– Тыый, кырдьык этэҕин дуо, Степан? Хата кимнээх диэннэрин билэр буолаайаҕын. Дьэ, бэрт интэриэһинэй сонуну тиэртиҥ, – Черскэй атын тиҥилэхтээн, ойоҕоһунан аҕалан хаамтарда, өйүгэр бэйэтэ хаґан эрэ сууттанан Сибииргэ утаарыллыбыт дьулаан түгэннэрин санаталаан ылла.

– Ээ, билбэппин, судаар, манан кэлэн аастахпына эрэ ити туһунан истээччибин, сураҕа, Алексеев, Трощанскай, Ионов, Пекарскай, Орджоникидзе. Тыһыынчанан сыылынайдар… Манан кэллэхтэрэ-бардахтара.

– Ноо, ол дьон тустарынан уруккуттан истээччибин. Кинилэр манна Саха сиригэр утаарыллыбыттар эбит дуу? Билэн-билээн… – Черскэй тирии хортууһун сэгэтэн ойуур үрдүнэн кылабаччыйан көстөр көмүс кириэстээх чочуобуна диэки одуулуу истэ:

– Николай Чернышевскай дьиҥнээх демократтыы өйдөөҕө-санаалааҕа, ордук ыарахан олохтоох тыа сирин бааһынайдарын өрөбөлүүссүйэни ыытарга ыҥырбыта табыллыбатаҕа. Бүөтүр Алексеев өрөбөлүүссүйэни өрө туруорар баҕалааҕа, онтун харса суох аһаҕастык ыытара, онуоха буруйдаммытын билэбин. Василий Трощанскай «Земля и воля» диэн хамсааһыҥҥа кыттыбыта. Наука киһитэ, доҕорум этэ. Вацлав Серошевскай 8 сылга түбэһэн, Саха сиригэр барбытын истибитим. Эдуард Пекарскай, помещиктар оҕолоро, 23 саастааҕар сыылкаҕа Саха сиригэр кэлбитэ! Серго Орджоникидзе өрөбөлүүссүйэни тэрийсибит киһи, бэлиитикэҕэ күүстээҕэ, «Искра» хаһыаты тарҕаппыта. Емельян Ярославскай маҥнай Илин Сибииргэ, онтон Саха сиригэр кэлэн кыраайы үөрэтэр мусуойга сэбиэдиссэйдээбитэ…