– Чэ, сөп-сөп. Айаммыт суолун аҥаарыттан ордугун кээрэттибит, аны өссө 600-кэ биэрэстэнэн тиийиэхпит, – Степан дьонун санааларын өрө көтөҕө сатыыр.
Киэһэ буолуута сэниэлэрэ эстибит аттардаах Черскэй экспэдииссийэтэ кырдьаҕас Өймөкөөн сиригэр үктэммитэ. Кыракый сэлиэнньэ дьоно-сэргэтэ ыраахтан сылдьар нуучча айанньыттарын көрөөрү үмүөрүспүттэрэ, сирэйдэрэ барыта түүнэн саба үүммүт, кугас бытыктаах, көтөхтөрөн, дьүдэйэн суптугур сэҥийэлэммит дьону бары эргийэ сылдьан көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Ньукулай Кырбаһааҥкын дьиэтигэр баппат элбэх киһи мустубута. «Сураҕа, атыыһыт Кырбаһааҥкыҥҥа ыраахтааҕыттан кэлбит киһини Черскэйи кытта анаан-минээн ыалдьыттата ыҥырбыттар үһү», – диэтилэр. Ону таһырдьа турааччылартан ким эрэ:
– Ньукулай оҕонньор бэйэтэ баар, иһирдьэ кулубалыын тугу эрэ сүбэлэһэ олороллор үһү. Сураҕа, экспэдииссийэлэрин тойоно улаханнык ыалдьан кэлбит үһү да, аны Халымаҕа тиийэр соруктаах буолан тиэтэйэр дииллэр, ол оннугар ырбыт аттарын атастаһан хаалларар соруктаахтар.
– Тыый, онтон Халымаҕа диэри өссө алта сүүс биэрэстэ баар дии, манна аҕыйах миинэр аттаах сахалар бааллара көспүттэрэ быданнаата. Саатар айанньыттар ыалтан хомуйан атыылаһыахтарын харчылара суох үһү, – тииһэ-уоһа бүппүт торуоскалаах оҕонньор кураанах хамсатын соппойо-соппойо ньамаарар.
Оттон бырааба дьиэтин иһигэр дьэс кыаһаан сирэйдээх, абына-табына бытыктаах, баараҕадыйбыт үскэл көрµҥнээх атыыһыт Кырбаһааҥкын айанньыты астыктык көрсүбүтэ. Уһун, бөҕө-таҕа оҥоһуулаах остуолга хайах, сыалыһар быара, сыалаах сылгы этэ, ыыһаммыт таба этэ, кыһыл искэҕи кытта тууйаска кутуллубут арыгы баара.
Дьэҥкир ыстакааннарга үрүҥ арыгыны кута-кута, оҕонньор кэпсэтиини болҕомтолоохтук истэ олорбута:
– Дьэ, Ньукулай, урукку сүбэлэһиибит быһыытынан, эн сүүрбэ аты биэриэх буолбутуҥ, онтуҥ тиийбэт, Дьокуускайтан хоҥнуубутугар түөрт уон икки аттаахпытыттан хас да аппыт оһоллонон хааллылар, сороҕун тута куоракка төнүннэрэбит. Онон өссө эбии ат атыылаһыахпын харчым тиийбэт, – диэн баран Черскэй бэйэтин сэмэлэммиттии умса көрдө, аккаастыа диэн уйулҕата хамсыы олордо.
– Бээ, биһиги оччоҕуна бу курдук гыныыґыкпыт. Мин аттары буор босхо биэрэбин, букатын тугу да ылбаппын. Мин айаҥҥар көмөлөһүөхпүн баҕарабын. Эн миэхэ ыалдьыккын, оттон биһиги сахалар ыалдьытымсах идэлээхпит. Чымадааннарыҥ, дьааһыктарыҥ, бэрэмэдэйдэриҥ аара суолга дэлби алдьаммыттарын-кээһэммиттэрин таба тириитинэн бүрүйтэрэн, тиктэрэн биэриэм.
– Оо, дьэ, чахчы бэртээхэй көмө буолсу, улахан махтал! – Черскэй үөрэн мэктиэтигэр куолаһа титирэстээн ылла, ойон туран илиитин илигирэттэ.
– Аны аскыт-үөлгүт эмиэ мөлтөөбүт. Айаҥҥа күүс киллэрэргитигэр анаан хатарыллыбыт таба этин уонна дьуухала биэриэм. Туруоруммут сыалгытын-соруккутун булгуччу толоруоххутун наада, – Ньукулай ыстакааннаах арыгытын утары уунна. – Көтөҕүөххэ, доҕордоһуу туһугар!
– Оо, дьэ, мин иһээччим суох этэ гынан баран, арай эн тускар… Черскэй арыгытын хара күүһүнэн хантатан кэбистэ. «Наука сиэртибэлээх буолааччы», бу үлүгэрдээх ыарахан былаһыанньаҕа сырыттахпына, итии сүрэхтээх өйүүр, дууһаларыттан өйдүүр дьон баар эбиттэр!
Хата, Степан маннык дэлэй аска түбэһэн, кэпсэтэллэрин быыһыгар харса суох иһэ, аһыы олордо. Кини эмиэ экспэдииссийэ бу ыраах хоту дойдуга олорор ханнык эрэ саха атыыһытын көмөтүнэн ыарахан түгэнтэн тахсан эрэриттэн долгуйа үөрбүтэ. Аһаҕас дууһалаах буолан, сибилигин ойон туран бу остуол тула мустан олорор экспэдииссийэ чилиэннэрин уонна чахчы айыы санаалаах, үөрэҕэ суох саха атыыһытын махтанан кууспаҕалыан баҕарбыта.
Кырбаһааҥкын эппит тылыгар турбута. Экспэдииссийэ Халымаҕа салгыы айанныырга толору бэлэм буолбута. Оттон И.Д. Черскэй Өймөкөөнтөн аттанар күнүгэр Наукалар Академияларын сэкирэтээригэр А.А. Штраухха сурук ыыппыта. Суругар кини сыаната биллибэт улахан көмөнү, үтүөнү оҥорбут атыыһыт Кырбаһааҥкыны умнубатаҕа:
«…Якут (Н.И. Кривошапкин) заявил нам свое окончательное решение. Он решается сделать посильное с eгo стороны облегчение для ученых путешественников и берется нас доставить в Верхне-Колымск на следующих условиях: он берет контрактную плату только за 20 лошадей, что же касается остальных семи тех рабочих, которых следовало бы добавить к ним, как к излишним против 20-ти, он обязуется дать для экспедиции безвозмездно. Вместе с тем, желая ускорить передвижение экспедиции, имея в виду приближение осени, он присоединяет к каравану еще известное количество запасных лошадей (15 лошадей), и сверх того берет на себя исправление вьючных помещений для нашего багажа, что им сейчас же и сделано: чемоданы зашиты в кожи, добавлены новые сумы взамен испорченных или недостающих и т.п. Оценив всю эту уступку на местную контрактную ее стоимость, выходит сумма по меньшей мере 800 рублей, сбережением которых экспедиция обязана исключительно ему. Факт такой уступки в то время, когда захолустный инородец чувствовал себя в полном праве воспользоваться тяжелыми для экспедиции условиями, говорит уже сам за себя.