Айанньыттар бастакы күннэригэр Төхтүрү ааһан, Суола үрэҕэр диэри айаннаан, киэһэ күн киириитэ өрүс нөҥүө өттүгэр икки балаакканы туруоран, аттарын бууталаан мэччитэ ыытан баран, бэркэ диэн утуйан турбуттара. Салгыы алаастан алааска быһыта түһүтэлээн Төҥүлүгэ тиийбиттэрэ. Манна Бөтүрүүскэ аймахтара элбэх буолан, икки ыалынан тарҕанан түспүттэрэ. Салгыы Төҥүлүттэн Чаачыгый диэн элбэх айанньыт бадарааҥҥа батыллан, хас да хонук тардыллан айанныыр суола аарыма тииттэрдээх, туора-маара түһэ сытар, өрүү уунан чаалыйар сис күөллэрдээх сиринэн барыахтаахтара. Ол да курдук буолбута. Чаачыгыйы бэрт эрэйинэн мутукка, маска тэптэрэн сирэйдэрин-харахтарын бааһырдан, сиргэ хонон икки хонук айаннаан Чурапчыны булбуттара. Саатар бу күннэргэ сиикирдээн да буоллар самыырдаан эрэйдээбитэ, туой аҥаардаах суолу ньылбараҥ оҥорбута, онон таһаҕастаах аттар хаамалларыгар эрэйдээх этэ. Хата күн киириитигэр былыкка саһарҕа кыыһан сарсыҥҥыттан кураан күннэр саҕаланалларын билгэлээбитэ.
– Дьэ, доҕоттор, былыт тыал хоту уһунна, онон ардах ааһар ини, халыннаҕына суолбут тупсуох этэ, – Массакы халлааны кэтээн көрөн баран дьиэҕэ киирэн дьонун уоскуталаабыта.
Кырдьык, күн-дьыл туран биэрбитэ, онон айанньыттар ыкса киэһэ Чурапчыга тиийбиттэрэ уонна Ньукулай билэр ыалларынан тарҕанан түспүттэрэ.
Чурапчыга ыалга хонон балайда сэниэлэнэн, салгыы арыый да илин диэки туораан Лэбэгэнэ уонна Таатта үрэхтэри нөҥүөлээн баран эмиэ сиргэ хоммуттара. Бу кинилэр уон үһүс хонуктара этэ, ол эбэтэр Массакы суоттааһынынан күҥҥэ 30–35 биэрэстэни түспүт курдуктар. Онон этэҥҥэ айаннаатахтарына сарсын киэһэ Амманы туоруур сиргэ тиийиэхтээхтэр. Киэһэ утуйуох иннинэ уолаттар куолуларынан ону-маны сэһэргэһэллэр. Кэпсээннэрин ситимэ үксэ айаны кытта сибээстэнээччи, бүгүн эмиэ ол курдук буолла.
Охуотскай муораҕа элбэхтэ айаннаабыт Бөтүрүүскэ билэринэн: «Амма өрүстэн суоллара хас да гына арахсар үһү. Биирдэстэрэ Амма өрүс баһынан, Угунукан үрдүк хайа хапчааннарынан Кытайга тахсар суол баар. Ол сир өссө баран эттэххэ Сахалян диэн ааттаах куораттаах бука сахалар ааттаатахтара буолуо».
– Тыый, оччоҕуна онно сахалар олохсуйан ааттаабыт буолуохтарын сөп эбит буолбат дуо? – Дайыыла хараҕын тэрбэччи көрөр.
– Буолуон сөп. Өссө баран эттэххэ, үһүйээҥҥэ ахтылларынан, Лөглү Бөҕө диэн саха киһитэ бэрт элбэхтэ айанныы сылдьыбыта үһү. Олор сыдьааннара билигин да ууһаан-тэнийэн олордохторо. Сураҕа, онно үс сүүсчэкэ саха олорор үһү, тыллара сахалыы дииллэр.
– Саха ханна айаннаабатаҕа баарай? – Ньукулай уолаттар кэпсээннэрин истэ олорон тыл кыбытар. – Чэ, тахсан аттарбытын ыыталаан баран утуйа түһүө этибит, сарсын мантан эрдэ хоҥнубут киһи. Сир ылан хаалар наада, бука өйүүҥҥүттэн ыла көнө хонууларынан, алаастарынан хаамтарарбыт тохтуура буолуо. Амма уҥуоргутуттан ыла наар сис хайаларынан түһэ-тахса, сүүрүктээх үрэхтэринэн кэстэрэн, харбатан айанныырбыт буолуо. Ол сындааһыннаах буолааччы. Билбит бэйэкэм.
Итинтэн иккис күннэригэр Амма сис хайаларын быһыталаан, иккитэ-хаста тыатааҕыга түбэһитэлээн киэһэ хонуктарыгар сүдү көстүүлээх Алдан өрүс биэрэгэр анньыллыбыттара. Өрүһү туоруур сир икки биэрэстэнэн тэйиччи сытара, ол тухары өрүс кытыытынан күөх иирэлэр, саҥардыы саһаран эрэр хойуу сэбирдэхтээх хатыҥнар сэлэлии үүммүттэрэ айанньыттары сэргэхсиппитэ. Өрүс дохсун сүүрүгүнэн, хайыр таастаах биэрэгинэн, таас сүлбэтинэн Өлүөнэ өрүскэ маарынныырын уолаттар сөхпµттэрэ. Сотору кинилэр өрүһү туоратааччы харбаастаах хаһаактарга тиийэн бүгүн туоратарга көрдөспүттэрэ.
– Харбааска 27 аты, 250 буут ыйааһыннаах таһаҕаһы тиэйэбит, ындыы иһин 30-туу харчыны ылабыт, киһи аайыттан эмиэ биир оччо, – дэһэ көрсүбүттэрэ хаһаайыттар.
– Уолаттар, биһиги сөбүлэһэбит, бу Охуотскайдаан иһэбит, онон бүгүн туораатахпытына сарсын Хаандыганан, өссө икки-үс суукканан Охуотскай Перевозка тиийэр былааннаахпыт, – Ньукулай оҕонньор лоп-бааччы быһаарар. Аны сотору тымныйыаҕа, хаар түһүөҕэ, онон олус тиэтэйэбит. Көмөлөһүҥ, күн-ый буолуҥ, – оҕонньор куолутунан кириэстэнэн ылар.
Сотору туоратааччы хаһаактар икки харбааска аты, ындыылары, айанньыттары тиэйэн харбаастарын өрүс сүүрүгүн утары туһаайбыттара, эрдииһиттэринэн маннааҕы саха дьоно үлэлиир эбиттэр. Икки-үс чааһынан кинилэр тохтобул ыстаансыйаҕа тиийэн, сүөкэнэн, биир ураһа, хас да ыскылаат, икки дьиэ баарыттан бииригэр түһэн таҥастарын-саптарын куурдуммуттара. Бу ыстаансыйа-симиэбийэни көрөн олорор 70-ча саастаах Уйбаан Ньоймоохоп диэн оҕонньор айанньыттарга оҕуруотун көрдөрбүтэ. Манна моркуоп, эрэдиискэ, эриэппэ, туруньуопус, хаппыыста, хортуоппуй диэн оҕуруот астарын олордор эбит этэ. Сайын өссө оҕурсу диэн аһы үүннэрэн аһыыр үһү. Сураҕа, бу үһүс Байаҕантай олохтоохторун Саһыл нэһилиэгин сирэ-уота буолан дьон балайда сэниэтик олорор эбит. Ол сүрүн төрүөтүнэн букатын хас да үйэ анараа өттүттэн ылата араас таһымнаах айанньыттар, баай атыыһыттар, научнай экспэдииссийэлэр, сир баайын көрдөөччү геологтар сороҕор өр тохтоон олохтоохтору кытта үтүө сабыдыаллаах доҕордоһууларын туоһута буолуон сөп. Ити туһунан Кырбаһааҥкын уруккуттан билэр буолан соччо соһуйа көрбөтөҕө, хата ол оннугар Майыанаҕа, Ыҥааҕа, Кытылга, Кириэс Халдьаайыга олорор доҕотторун, аймахтарын тустарынан бэрт элбэҕи сураспыта. Онно кини төрүттэриттэн Кынтайаараптар, Кырбаһааҥкыннар, Ыскырбыыкыттар, Хотуоһаптар олороллорун билэрэ. Кэлэ-бара сорох таһаҕаһын хаалларар ыскылаат тутан саҕалаан эрэрэ.