Уолаттар ону көрөн алта уонуттан тахсыбыт саастаах киһи хайдах курдук сырыыны кыайарын, бу отуччалаах уолаттары кытта тэбис-тэҥҥэ сылдьыһарын сөрү диэн сөҕөллөрүн бэйэлэрин ыккардыларыгар ырытыһааччылар. Киһи дьулайар дириҥ хаспахтаах таас эмпэрэ кытыытынан айанныылларыгар дьон түһэн аттарын сиэтэллэр. Таһаҕастаах аттар сэрэнэ-сэрэнэ атыллаан хаамаллар, туйахтарын анныларыттан хайыр таастар аллараа хаспахха саккырыыллара истэргэ дьулаан буолааччы.
– Уолаттар, тохтооҥ… Сэрэниэххэ наада! Манан аттары биирдиилээн хаамтарыаҕыҥ, ат икки арда уончалыы миэтэрэ буоллаҕына табыллыыһы, – оҕонньор хаһыытаан уолаттарын тохтотор, – чэ, субуруһан хаамтарыҥ.
– Сөп-сөп. Бөтүрүүскэлээх бардылар, биһиги кэтэһиэхпит, – Дайыыла атын тэһиинин кытаанахтык тутар, кутталлаах сир кэлбитин билэн илиитэ ибигириир, Ньукулай туох диирин кэтэһэр. Атыттар эмиэ кэлэн тохтоон, кэтэһэн тураллар.
– Бу хайа Курулуур диэн ааттаах, ити бытархай таастар хайа хаспахтарыгар саккырыыр тыастара күнү-түүнү тохтообокко саккырыырын иһин былыргылар ааттаабыттар. Ордук сииктээх, ардахтаах ньылбыраҥ күннэргэ араас иэдээннэр тахсаллара дьон-сэргэ кэпсэлигэр сылдьар. Ол аллара муус маҥаннар – ити айанньыттар көтөллөрµн уҥуохтарын кырамталара сыталлар. Онон өрүү бу сиргэ сэрэхтээх буолар буолуҥ, дэҥ-оһол тахсыбатар ханнык, – оҕонньор таас хайалар иэдэстэрин нөҥүө көҕөрүмтүйэн көстөр тумараны одуулуур, – бүгүн онно тиийбит киһи, хонуктаан ааһыах этэ.
Курулууру этэҥҥэ ааһан киэһэлик балайда кэҥэс сир сырдаан көһүннэ. Ити Юдома өрүс буолуохтаах дии санаан арыыйда чэпчээн, санаалара көтөҕүллэн, мыраан иэдэһигэр тахсан одуулуу турдулар. Ханнык да тыас-уус иһиллибэт, оннооҕор көтөр кынаттаах тыа быыһыгар кирийбит. Өссө икки чаас курдук хаамтаран, Юдома өрүс биэрэгэр турар үүтээҥҥэ тиийдилэр. Дьон сылдьыбатаҕа, кэлбэтэҕэ-барбатаҕа ырааппыт курдук да манна хонон, сарсын болуот охсунан өрүһүнэн устарга былааннаннылар. Хата үүтээҥҥэ эргэ тимир оһох баар эбит, ону быылын, күлүн ыраастаан, туоһунан уот аспыттара умайан күлүбүрээтэ. Таһырдьаттан хаптаһын элээмэтин киллэрэн остуол курдук туруоран хаппыт эттэрин, үнүрүүн оҥостубут хаппыт лэппиэскэлэрин тобоҕун кыракый гына үллэһиннилэр. Кучу оттоох чаанньыктарын оргутан, сылаас чэйи утаппыттыы сыпсырыйдылар. Балайда үссэммит курдук буолан, үс киһи үүтээҥҥэ, атыттар балааккаҕа утуйдулар.
Сарсыныгар Бөтүрүүскэлээх Хабырыыс чугас эргин бултуу таҕыстылар, атыттар болуот охсор түбүккэ түстүлэр. Хата бу дойду талаҕа имигэс сигэ буоларынан сөбүлэттэ, онон киэһэ эрдэ болуоттарын бүтэрэн ууга киллэрэн боруобалаан соһон, эрдэн, салайан көрбүттэрэ, үчүгэй курдуга. «Оҕонньорбут бэйэтэ маастардаабыта, төһөлөөх сырыыны, айаны көрсүбүтэ биллибэт», – дэспиттэрэ уолаттар. Бөтүрүүскэлээх маннык сиргэ бултуу үөрүйэх дьон быһыытынан мас көтөрүгэр сананан тиит, талах былаастаах чагданы баттылар, сотору биир үөр куртуйахха түбэһэн үһү эрэ хааллардылар. Салгыы баран иһэн, Хабырыыс киһитин диэки «тохтоо» диирдии илиитинэн сапсыйда, туохха эрэ үөмэн эрэрдии тобуктуу түстэ… Бөтүрүүскэ ону көрөн тохтоон, дөйбүт курдук хамсаабакка турда, арай эмискэ саа хабараан тыаһыттан тыа баһа сатараата, онтон саа тыаһа иккистээн дэлби барда. Туох эрэ буолла дии санаан, саатын бэлэмник туппутунан, Бөтүрүүскэ киһитигэр сүүрдэ. Чугаһаабыта, буорах күөх буруота арыыйда симэлийэн эрэрэ, арай талахтар быыстарыттан доҕорун үөрбүт сирэйэ бу мэлтэйэн көстүбүтэ. «Тугу ыттыҥ?» – дии-дии Бөтүрүүскэ чугаһаан иһэн дьэ өйдөөн көрбүтэ, уһун синньигэс сотолоох, кубалаҥ өҥнөөх, күрүҥ кылгас муостаах атыыр туртас буолан биэрбитэ. Уолаттар бултарын үөрэ-көтө астаан, кыракый кутаа оттон, байанайдарын аһатан, дьонноругар тиэтэйбиттэрэ.
Киэһэлик кыараҕас үүтээҥҥэ дьоро аһылык тэриллибитэ. Нөҥүө сарсыарда күннэрэ да хата анаабыт курдук кураан буолан биэрбитэ. Таһаҕастарын болуокка тиэйэн, аттарын кутуруктарыттан сэтиилэнэн аа-дьуо тус илин туһаайыыны тутуспуттара. Өрүһүнэн устубуттарын хаһыс да күнүгэр иннилэригэр ыраахтан Юдома кириэһэ көстүбүтэ, онтон Ураак үрэххэ туораан, Охуотскай остуруогар тиийэн, эмиэ сэргэхсийбит, хайыы үйэ тиийбит да курдук санаммыттара.
Бөтүрүүскэ атыыһыттарын, эрэйдэнэн да буоллар, Ураак үрэҕинэн уһуннаран балаҕан ыйын ортотугар Охуотскай бөһүөлэккэ чугаһаппыта. Мантан салгыы муора биэрэгэр тиийэргэ Охуот өрүскэ тахсан, салгыы биэрэгинэн аллара диэки айаннаан, оруобуна муора пуордунан аатырар Охуотскайга тиийбиттэрэ. Дьэ онно атыыһыттар, бырамыысаланньыктар, моряктар, байыаннай чунуобунньуктар олохтоохтору кытта бииргэ булкуһан олороллоро. Күн аайы атыы-эргиэн түрбүөнүгэр манна олохсуйан олорооччулар үөрэнэн хаалан саҥаттан саҥа дьону, онтон-мантан кэлбиттэри үөрэ-көтө көрсөллөрө. Тоҕо диэтэххэ ол дьоҥҥо көмөлөһөн, илии-атах буолан, сорохторун дьиэлэригэр-уоттарыгар түһэрэн, кыра да буоллар дохуоттаналлара. Үп-харчы өлөрөллөрө. Бу да сырыыга оннук буолбута. Кырбаһааҥкыннаах бөһүөлэк уҥа уһугар биэрэктэн арыый тэйиччи тыа быыстаах ырааһыйаҕа олохсуйан олорор Сааба Дьэкиимэптээх диэн саха ыалын тэлгэһэтигэр тохтообуттара. Дьэ ити курдук балтараа ыйы быһа айаннаан балаҕан ыйын 14 күнүгэр Сэмэнэп таҥараҕа Охуотскай дэриэбинэтин булбуттара. Баччаларга дойду сахалара кыстыкка көһөллөрө. Дьиэлэрин-уоттарын кыһыҥҥыга бэлэмнииллэрэ. Онтон манна муора биэрэгэр, букатын атын хартыына көстөр эбит – биир кэм муораҕа бултуу киирии-тахсыы, балык ыраастааһынын, туустааһынын, муҥха куурдуутун, абырахтааһын сүпсүлгэнэ. Онуоха эбии моряктар кэлиилэрэ-барыылара, атыы-тутуу, эргиэн үгэнэ. Хата дьиэлээх Сааба дьонун олус бэркэ көрсөн, таһаҕастарын сүөкэһэн, ыарахан айантан ыран ойоҕосторун уҥуоҕа биллэ тахсыбыт сылгыларын киэҥ хаһааҕа илдьэн ыыталаата.