– Өссө тугу эмэ сэһэргиэн дуо? – таһырдьа хараҥарда да, бириэмэ утуйарга өссө да эрдэҕэ дылы, – диэтэ Ньукулай, ороҥҥо кэтэх тардыстан сытан.
– Чэ, истиэх буоллаххытына кэпсиэм даҕаны, – Сааба оҕонньор тэйиччи олорор сириттэн дьонугар чугаһаан сыҕарыс гынна, – биһиги манна олорор сахалар, онтон атын кыра омуктар доҕордуу сибээспитин ыһыктыбаппыт, бэйэ-бэйэбитин көмүскэһэбит.
– Оннук буолумуна, бу маннык киэҥ дьалхаан дойдуга үтүрүйүөхтэрин-хабырыйыахтарын, атаҕастыахтарын-баттыахтарын сөп буоллаҕа, – ким эрэ тыл кыбытар.
– Кырдьык, адьас сөпкө этэҕин да, маннааҕы сорох норуоттар туһугар ордуос соҕустар, баттыыры-атаҕастыыры сөбүлээбэт үгэстээхтэр. Мантан балайда тэйиччи чукчалар олороллор, ханнык эрэ тумул арыы курдук кэпсииллэр. Ол норуоттар бэйэлэрин сүрдээҕин билинэллэр, өссө үрдүктүк тутталлар, «биһигини ким да үүннээбэт-тэһииннээбэт дьонобут» дэһэллэр. Ханна баҕарар көҥүл сылдьаллар, оннооҕор омук кыраныыссаларын билиммэккэ, табанан Алааскаҕа тахсаллар, эргинсэллэр-урбансаллар, ыалдьыттыыллар. Ол сылдьан арай биирдэ эргиэннэрэ дуу, туохтара дуу табыллыбакка эскимостары кытта утарыта турсаллар. Олору кытта сэриилэһэн, охсуһан, кыайан, уонунан киһини өлөрөллөр, дьахталларын күрэтэллэр. Улахан айдаан тахсар, хата Эмиэрикэ саллааттара охсуһууну тохтотоллор, чукчалар дойдуларыгар төттөрү күрүүллэр. Уонна кэлэн тыаларынан, хайаларынан саһан, бүгэн, сүтэн, симэлийэн хаалбыттар. Дьэ, итинник буолан турардаах.
– Оо, дьэ сэрииһит омук эбит дии?!
– Ээ, пахай, туох да саа-сэп, эстэр тэрил-тэргэн оччолорго чукчаларга суоҕа эбитэ үһү. Аҥаардас үҥүү быһах, сүгэ тэрилинэн кыайбыттар дииллэр. Ону эмиэрикэлэриҥ «дьоҥҥутун дьүүллээҥ-дьүһүннээІ» диэн ыраахтааҕыга этэн көрбүттэрин иннин-кэннин быһаарбакка сапсыйан кэбиспиттэр. Дьыала ол курдук сабыллан хаалбыт. Дьэ, ол. Оннук олоробут, баттаппакка, атаҕастаппакка. Бу дэриэбинэҕэ билигин арааһа сүүсчэкэҕэ чугаһыыр саха баар буолуохтаах.
Утуйуон иннинэ Ньукулай таһырдьа тахсан харааран көстөр муора диэки хайыһан туран малыыппа ааҕан барда:
– Улуу Тойон Таҥарам! Бу кырдьаҕас Охуотскайга кэлэн турабын. Бу сарсын күн үүнүүтэ махтанабын Эйиэхэ үлэ баарыгар, үлэлиир кыахтаахпар, эргинсэрбэр. Бу биэрбит үлэҕин ситиһиилээхтик толорорбор көмөлөс. Алгыстаа бииргэ үлэлиир дьоннорбун. Муудараста биэр кинилэри кытта сөптөөхтүк сыһыаннаһарбар, кэпсэтэрбэр. Эн салай, алгыскын түһэр миэхэ чиэһинэй, дьаһаллаах, туруорбут былааммын толорор үлэһит буоларбар. Киристиэс аатынан көрдөһөбүн. Аминь.
Уонна соругун толорбутун туоһулаан кириэстэнэ-кириэстэнэ тоҥхоҥнуу турда.
Ньукулай Уоһукабыс Өймөкөөҥҥө бэйэтэ үбүлээн, көмөлөһөн туттарбыт таҥаратын дьиэтигэр 80 тыһыынча солкуобайы уган үлэҕэ киллэрбитин кэнниттэн Бэрэссээгин диэн аҕабыыт кэлэн үлэ бөҕөтүн ыытан барбыта. Киристиэс үөрэҕин тарҕатаары кини хоту дойдуга күүтүллэр кыһалҕаны, тоҥууну-хатыыны, аччыктыыры, итэҕэйбэт да дьон баар буоллахтарына, олор саҥаларын-иҥэлэрин тулуйарга бэлэмнээх этэ. Ону таһынан кини атын омук урукку сиэрин-туомун, илдьэ сылдьар үгэһин уларытарга модун санаалаах кэлбитэ. Кини сыала-соруга Евангелиены, Үөрүүлээх Илдьити иһитиннэрии, Киристиэс үөрэммит кырдьыгын олохтоохторго тарҕатыы этэ. Ол да иһин кини туруу үлэһитин уонна ыарахаттартан толлубат хоһуунун көрдөрөн, дьиҥнээх сибэтиэй киһи буоларын Өймөкөөҥҥө дакаастаабыта. Кырбаһааҥкын итини барытын көрө-билэ сылдьан сиэркэпкэ дьоҕурдаах оҕолору үөрэтэр оскуола аһылларын толкуйдаан ситиспитэ. 1904 сыл ахсынньыга таҥара дьиэтин иһинэн «Кириэс-Томтор» диэн оскуола аһыллан дьоҕус балаҕаҥҥа үлэлээбитэ. Онно маҥнайгы үөрэнээччилэри, биэс оҕону, Ньукулай Уоһукабыс бэйэтэ дьоҕурдаах буолуохтарын сөп диэн талбыта. Онуоха кини бу оҕолор төрдүлэрин-уустарын ырыҥалаан-сүүмэрдээн балайда сатабыллаах, олоххо дьулуурдаах, сытыы-хотуу, балайда түс-бас туруу үлэһит ыаллар оҕолоругар болҕомтотун уурбута. Ол эбэтэр удьуордааһыҥҥа кэлин тахсар ситиһиилэри удумаҕалаабыт. Аны ити оҕолору СордоІноохтон төрүттээх-уустаах Өймөкөөн биир бастакы үөрэхтээҕэ Сэмэн Уйбаанабыс Дьөгүөрэп үс сыллаах бырагыраамманан учууталлаан үөрэтэн, көрөн-истэн, дьаһайан, ааҕарга-суруйарга үөрэппитэ. Кинилэр бииргэ сүбэлэһэн КырбаһааІкын харчытын суотугар оскуолаҕа наадалаах үөрэнэр тэрили барытын хааччыйбыттара. Дьэ ити курдук учуутал оҕолору сурукка-бичиккэ үөрэтэрин таһынан уончалаах уолаттары маһынан уһанарга, араас бытархай туттар тэриллэри, оннооҕор кирпииччэ үктээһинин билиһиннэрэн баран оһох оҥорорго, ыскамыайканы, олоппоһу, сыарҕаны талах мастан иэҕэн оҥорорго уһуйбут. Инньэ гынан оҕолор дьиэлэригэр, хотоҥҥо, балаҕаҥҥа, уһаайбаҕа наадалааҕы тугу барытын сатыыр буола үөрэммиттэр. Ону сүрэҕэлдьээбэккэ ис дууһаларыттан кыһаллан-мүһэллэн туран үлэлииллэрин мындыр учуутал кинилэргэ иҥэрбитэ. Аны баачыка сорудаҕынан сиэркэп ис-тас үлэтигэр эмиэ күүс-көмө буолаллара. Таҥара дьиэтиттэн чугас баар көлүччэттэн көлүөһэлээх таратаайка оҥостон уу баһаллара. Сайын саҕаланыыта тэйиччи соҕус Буор Ґрэххэ тиийэн күөгүлүүр буолбуттара, онтуларын күнүскү аһылыктарыгар балык миинэ оҥостон аһаан үссэнэллэрэ, онон бэйэ бултуур, балыктыыр туһатын иҥэриммиттэрэ. Баачыка уруогар уолаттар олус болҕомтолоохтук олорон, Киристиэс туһунан итэҕэтиилээхтик кэпсиирин истэн, дууһаларыгар иҥэриммиттэрэ. Аҕабыыт кинилэри элбэххэ уһуйбута-такайбыта. Ол курдук оҕолор буосканы уулларан чµмэчи оҥорорго, оттук маһы бэлэмнииргэ, илими баайарга, тууну өрөргө үөрэммиттэрэ, ону таһынан муостаны сууйаллар, сүрэхтэнэргэ туттуллар ыраас ууну Куйдуһун Үрэхтэн баһан аҕалаллар, олбуор хаарын күрдьэллэр, түннүк мууһун ыраастыыллар, бырааһынньыктарга иконаларын ыраастаан киэргэтэллэр.