Этэргэ дылы, Ньукулай Кырбаһааҥкын, бэйэтэ үөрэҕэ суох эрээри өй-санаа үрдүк таһымҥа таҕыстаҕына сайдыыга-үүнүүгэ тиэрдэрин тылынан эрэ буолбакка, дьыаланан көрдөрбүтэ. Аҥаардас Томторго тутуллубут таҥара дьиэтиттэн, Тарыҥ Үрэххэ оҥоһуллубут чочуобунаттан саҕалаан, аны оскуолалары уонна үөрэх пуондаларын өйөөһүҥҥэ өйүн-санаатын ууран, үбүнэн-харчынан көмөлөспүтэ кэрэхсэнэр. Манна улаҕалаах дириҥ кэскиллээх санаа, сөҕүмэр дьулуур, үрдүккэ тардыһыы дьылҕата көстөр.
Кырбаһааҥкын куруук таҥара дьиэтин үлэтигэр быһаччы орооһор. Ол-бу тэриллэрин булан-талан аҕаларга көмөлөһөр, иконаларын үксүн бэйэтэ атыылаһар. Кыра таҥара дьиэтигэр Кириэс Халдьаайыттан 35 бууттаах куолакалы Хантай диэн Томпо эбээнинэн түөрт таба сыарҕаҕа тиэйтэрэн аҕалтарбыт. Ол таҥара дьиэтин маҥан кыраасканан Ньукуус Мөлөкүүрэпкэ кырааскалаппыта таас дьиэ курдук буолан ыраахтан кылбайан көстөрө. Таҥара дьиэтин малааһыныгар атыыһыт Дьаакып Тулааһынап арыгы бөҕөнү аҕалан, сэттэ сүөһүнү астаабыттар. Ону барытын Ньукулай бэйэтэ төлөөн, дьонун-сэргэтин босхо аһаппыт. Айыыга, таҥараҕа тиксии, оҕолору сүрэхтээһин олус наадалааҕын бэлиэтээн эппит. Кини үөрэх, сайдыы эмиэ ол нөҥүө барарыгар бигэ эрэллээҕэ. Ол эбэтэр итэҕэл төрүтэ таҥараҕа сытарын ис дууһатыттан өйдөөбүтэ уонна өйөөбүтэ.
Ньукулай атыыһыт Өлөксөй Кулакуоскайы кытта 1905 с. Дьокуускайга ыытыллыбыт инородческай сийиэскэ билсибитэ. Ити сийиэскэ анаан тэриллибит атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар сылдьан атыыһыт сиэн уолун Сэмэн Хотуоһабы (Массакыны) кытта көрсөн бэрт элбэх былааннарын ырытыһаллар. Өксөкүлээх манна аан маҥнай Өймөкөөннөр олохторун-дьаһахтарын, култуураларын чинчийэргэ, онуоха литэрэтиирэни сайыннарарга элбэх матырыйаал норуокка баарын тоһоҕолоон бэлиэтиир. Ону атыыһыт тута өйдөөн кыалларынан үбүнэн-аһынан көмөлөһүөх буоларга сөбүлэҥин биллэрэр. Онон Кулакуоскай эһиилгиттэн Өймөкөөн—Бороҕон ородобуой быраабатын суруксутунан үлэлии тиийиэх буолан эрэннэрэр. Түмүк кэпсэтиилэригэр Ньукулай атыыһыт:
– Дьэ, эн эдэр киһи, хараҥа олоҕу биһиэхэ сырдатарга дьулууруҥ, баҕаҥ баһаам быһыылаах, ол гынан баран хоту улуустарга сырыы-айан ордук ыарахан, Өймөкөөҥҥө диэри ыйы-ыйынан атынан айанныахха наада, ити дэбигис киһиэхэ кыайтарбат сорук.
– Сөпкө этэҕин, ытык кырдьаҕас, истибитим, элбэх дьону-сэргэни кытта кэпсэтэн-сэлэһэн баран ити баҕа санаабын быктардым.
– Аҥаардас айаныҥ ороскуота сөҕµмэр буолуоҕа. Холобура, ыраах айаҥҥа сылдьарга миинэр ат сыаната 45–50 солкуобай, оттон эттэстэххинэ 20 солкуобай, аҥаардас бу Өлүөнэ эбэни туоратарга биир оҥочо 20 солкуобай, 1 буут тыһаҕас 5 солкуобай, ону таһынан сирдьитиҥ, өйүөҥ-тайааҥ, кэһииҥ-урҕаҥ… барытын хайдах толунаҕын? – оҕонньор харса суох санаалаах эдэр киһини тургутардыы көрөр.
– Ээ, дьэ кырдьык да оннук. Ол гынан баран маннааҕы эргиэмсиктэри кытта кэпсэтиһиини ыыта сылдьабын ээ. Ол иһигэр Никииппэрэп (Манньыаттаах Уола), Коковин уонна Баасап диэн атыыһыттардыын сүбэлэһэбин. Бардахпына таарыйа ол-бу туус, кыра чэй, табах курдук табаардарын тиэрдиэм этэ…
– Ок-сиэ, хайыы үйэ кэпсэтииҥ кэҥээбит, сибээһиҥ силистэммит эбит дии. Чэ, оччоҕуна кытаат, анараатах тиийдэххинэ биллэрээр, – диэн баран илиитин биэрэр.
– Дьэ, махтал, кырдьаҕас. Тиийдэхпинэ онно үлэлиир, суруйар, чинчийэр үгүс былааннардаахпын, ытык Өймөкөөн кистэлэҥэ элбэх дии саныыбын, ону-маны суруксуттуом этэ.
Дьэ, ити курдук күһүн, кыһын ааһан сандал саас эмиэ эргийэр. Сахалар барахсаттар тыйыс айылҕаларыгар ыктаран дьылы хайдах этэҥҥэ туоруур туһугар умса-төннө тµһэн үлэлээн-хамсаан, киһи- сүөһү аһылыгын күннэтэ суоттууллар. Онуоха кэрискэ күнү ааҕыы кыыдааннаах уһун кыһыны туорааһын кыһалҕаларын халбаҥнаабат сыала-соруга буолар. Дьэ, ол курдук Дьэбдьэкиэйэ таҥараҕа, кулун тутар 14 күнэ үүнүөҕүттэн күн-түүн уһуннара тэҥнэһэр, ол күн тымныы оҕуһун көхсө «кур-хар» гына сууллан түһэр, ол аата дьыл саамай суоһа-суодала ааспытын туоһулуур. Онтон сылгы таҥарата кулун тутар 24-дэ, салгыы түөрт хонугунан Киристиэп диэн ынах таҥарата атаарыллар, муус устар ый саҕаланар.
Итини барытын билэ сылдьар Өксөкүлээх Өймөкөөҥҥө айанныыр бэлэмин саҕалыыр. Айанын ороскуотун толунаары кини Никииппэрэп уонна Лааһарап диэн эргиэмсиктэртэн туһааннааҕынан 150 уонна 200 солкуобай иэс ылаттыыр. Сорох атыыһыттардыын чэй, табах, хортуоппуй сиэмэтин илдьэргэ дуогабардаһар уонна муус устар ортотун диэки ыраах айаҥҥа турунар. Ол эбэтэр, аара баран иһэн аттарын сиибиктэҕэ мэччитэн, үрэхтэр уулара түһэрин кэтэһэ таарыйа, саҥа бытыгыраабыт окко аһатан, сэниэ ылларан баран салгыы айаннааһын. Айаҥҥа үксүгэр балаакканан эбэтэр айанын сынньалаҥар сөп түбэһиннэрэн симиэбийэлэргэ, булчут үүтээннэригэр түһэрин хонугунан суоттанар.