– Кулакуоскайбын, төрдүм II Байаҕантайбын, – дэтэлээтэ, эйэҕэстик миичээрдэтэлээн ылла уонна дьиэлээх оҕонньору хаһааҥҥыттан эрэ билсэр киґи быһыытынан олох-дьаһах туһунан кэпсэтэн барда. Олохтоохтор онно көрдөхтөрүнэ, бэрт көрсүөтүк кэпсэтэр, барыны-бары иҥэн-тоҥон ыйыталаһар, улаханнык саҥа аллайан күлбэт, бэрт көрсүө, сэмэй киһи курдук.
Онтон дьоҥҥо туһаайан:
– Дьэ доҕоттор, киһи саллан баран кэлэр сирэ эбит. Бүгүн да кэлбит сирим ыраах сир эбит.
Онуоха ким эрэ:
– Ээ, Үчүгэйтэн биэс көстөн ордук сири түспүккүн. Буолумуна. Саатар аара түөрт улахан сиһи быспыккын. Аны суол-иис билигин алдьанан турдаҕа. Хата суолгар араас быһылааҥҥа түбэспэтэххин.
– Оннук диэбиттэрэ, ол систэрэ халыҥа да бэрт эбит. Муҥар, эһэ, бөрө да баар буолуо диэн эмиэ сэрэхэдийэҕин, хата мас көтөрө син баар быһыылаах да, мин аралдьыйбакка наар суолбун эрэ кээрэтэр соруктаах истэҕим, – ыраас, арыы саһыллыҥы саһархай хааннаах, бэрт сэргэх көрүҥнээх киһи эбитин дьиэлээхтэр бэлиэтии көрөллөр…
Дьэ, ити курдук Өксөкүлээх ытык Өймөкөөҥҥө сырыытын саҕалаабыта. Ити кэнниттэн уон тоҕус сыл устата, ол эбэтэр 1925 сыллаахха диэри наар ат көтөллөнөн уопсайа аҕыс төгүл айаннаабыта. Эттэххэ дөбөҥ. Аара Сэттэ Тэкэ уонна Буор Харах диэн баранан биэрбэт оборчолоох бадарааҥҥа, 30-туу, 50-нуу биэрэстэлээх наар дабайыы, хас да сиринэн хайа үрэхтэрин кэстэрэн туоратыы, онуоха эбии дохсун сүүрүктээх Дыбы үрэх балысхана, көһүнэн тайыыр Дыбы Кычыма диэн ааттаах сыгынньах таас хайаны дабайыы хайдахтаах да дьорҕоот айанньыт сыратын-сылбатын ылар.
Өймөкөөн, Томтор, Сордоҥноох, Төрүт, Үчүгэй диэн киэҥ сиринэн тайаан сытар сир олохтоохторун хас да сыл кэрийэ сылдьан билсэр-көрсөр, кэпсээннэрин-сэһэннэрин, ырыаларын-тойуктарын кумааҕыга тиһэр. Аргыс дьоно бэлиэтииллэринэн хас хонугун аайы түүн үөһүгэр диэри суруйан тахсарын дьиктиргииллэр. Атын ындыытыгар бэрт дьоҕус мас дьааһыктаах, онтугар аһыыр аһын, уларыттар таҥаһын кытта хас да тэтэрээти, чэрэниилэни, харандааһы, чүмэчини илдьэ сылдьар. Тэтэрээттэрин таһыгар ыраас буочарынан: «Ырыа-хоһоон», «Тойуктар», «Былыргы үһүйээннэр», «Айыы», «Итэҕэл», «Кут-сүр», «Өс хоһооннор», «Таабырыннар», «Бит-билгэ» диэн суруллубут. Ол эбэтэр кини дьону кытта кэпсэтэригэр туһааннаах эрэ тэтэрээтигэр бэлиэтэнэр эбит. Ханна кими кытта кэпсэппитин эмиэ сурунан хаалар, ол киһитэ ханна олорорун, аатын-суолун, хас саастааҕын ымпыктаан-чымпыктаан ыйан кэбиһэр, бүтэһигэр хаһан суруллубутун, күнүн-дьылын бэлиэтиир. Итини кини бырааба суруксутун эбээһинэһин толоро сылдьан эбии үлэ курдук оҥостон туран сыралаһар. Олохтоохтор кини түүнү быһа суруйарын, сарсыарда дьон тэҥэ турарын-олорорун иһин олох уута суох киһинэн ааҕаллар, онон бэйэ киһитинэн билинэллэр, ытыктыыллар, хайгыыллар. Кини туһунан араас сурах тарҕанар, тойукка таптаан туойаллара норуокка тэнийэр:
Кулакуоскай Өймөкөөҥҥө сылдьан элбэх доҕоттордонор, ол дьоно өрүү киниэхэ көмө-тирэх буолаллар, кэлэригэр-барарыгар илии-атах буолан көмөлөһөллөр. Биир оннук эрэллээх доҕорунан, киниттэн түөрт сыл балыс киһи Түмэппий Мөлөкүүрэп буолар. Кини төһө да үөрэҕэ суох буоллар Өксөкүлээх барахсан кэрэхсэбиллээх кэпсээннэрин, хомуһуннаах хоһооннорун, ырыатын-тойугун батыһа сылдьан кэриэтэ астына истэн курдаттыы тартарар. Үгүс илбистээх хоһооннорун өйүттэн ааҕан дьонугар иһитиннэрэр, кэрэхсэтэр. Бука улуу киһи айар кутун ол эдэр киһиэхэ биллибэтинэн иҥэрбит буолуон сіп. Онон Түмэппий Өксөкүлээх хас да сыл буолан баран Өймөкөөҥҥө эргиллэн кэллэҕинэ өрүү аттыгар баар буола түһэн, кини кыһалҕатын толорсорго кынат буолар, ол курдук көтөл атын хоннорон аһатар-сиэтэр, дьону мунньахха ыҥырдаҕына илдьит буолан сүүрэр-көтөр, ол-бу суругу-бичиги таһан тиэрдэн биэрээччи эмиэ кини буолар.
Түмэппий биирдэ Өксөкүлээхтиин Үчүгэй диэн биэс көстөөх сэлиэнньэҕэ атынан айанныыллар. Кини ата Өлөксөөндүрэ Харата диэн кылбачыгас чох хара түүлээх, мээнэ киһиэхэ сүгүн мииннэрбэт атыҥырас тэһии эбит. Ыраах суолга айаннатан иһэн Өксөкүлээх:
– Үчүгэй да аты миинэ сылдьаҕын, бүгүн аппытын атастаһыах эрэ, – диир.
– Оо, дьэ, мантыҥ наһаа тэһии ат, атын киһини чугаһатааччыта суох ээ, – диэн уҕарыта сатыыр, аны бырахтаран онтун-мантын өлөрүө диэн дьаахханар.
– Суох-суох, мин сэрэнэн мииниэм, ат курдук ат ини, – Өлөксөйө көрдөһөрүн тохтоппот, – чэ манна түһэн атастаһан көрүөх эрэ, – атыттан түһэр.
– Чэ-чэ, ол гынан баран ыксаабакка, адьас сэрэнэн миинээр.
Түмэппий түспүтүгэр, Өксөкүлээх акка тиийэн холунун чиҥэтэр, сымнаҕастык имэрийэн баран туох эрэ диэн сибигинэйэр. Онтон бас быатын үүнүн кытта холбуу тутан баран, ат төбөтүн үөһэ чолоппот гына аллара баттыыр. Ол кэннэ оргууй аҕайдык ат үрдүгэр лап гына олорунан кэбиһэр. Ону көрөн баран Түмэппий илиитигэр чахчы күүстээх уонна акка чугас сатабыллаах киһи эбит диэн дьоҥҥо кэпсээн оҥостор.