Биир сайын Өксөкүлээх Кырбаһааҥкыҥҥа суруксуттаан бүтэн баран, сааскы уу-хаар тардыбытын кэннэ Сэйимчээҥҥэ айанныырыгар, Ньукулай оҕонньор баар-суох аатырбыт улаан атын уларсар уонна «этэҥҥэ сылдьан эргиллээр» диэн алгыы хаалар. Өлөксөй суолу уруккуттан билэр буолан үрэхтэри батан айаннатан иһэр. Ол иһэн көрдөҕүнэ, иннигэр дьахтар хааман иһэр эбит. Чараас ырбаахылаах, өрүүлээх баттахтаах дьахтар ситтэриэх-ситтэрбэт баран иһэн эмискэ сүтэн хаалбыт. «Бука, чугас ыал баар буоллаҕа», – диэн мунаара иһэн саха балаҕана көстүбүтүгэр киирбитэ, эҥээр оһох иннигэр хаар маҕан баттахтаах оҕонньор үөрэ-көтө көрсүбүт, аһаппыт. Онуоха Өлөксөй бэрэмэдэйиттэн ол-бу аһы кытта испииринэн күндүлээбит. Оҕонньор ортолуу аһыы олорон ырыа ыллыырыгар көрдөспүт. Өлөксөй төһө да ырыаһытынан биллибэтэр, Дьүлэй Бµөккэ «Аан дойду айыллыбытын туһунан» ырыатыттан ыллаабытыгар астынан оҕонньор сөп буола-буола «ноолуу» олорбут да биир түгэҥҥэ истэ олорон, ханна да суох буолан хаалбыт. Өлөксөй: «Хара±ым иирдэ дуу», – дии олорон өйдөнөн кэлбитэ, дьиэтэ суох кураанах сиргэ сытар эбит.
Арай ата «атах тардыллан» баайыллан аһыы сылдьар үһү. Ыҥыыра-буутата хатыҥ төрдүгэр куурда уурбута уурбутунан, бэрэмэдэйэ тиһигэ да сүөрүллүбэккэ сытара үһү. Сөҕүү бөҕөнү сөҕөн: «Хайдах буолбут бэйэбиний?» – диэн санааҕа түспүт. Күнэ киэһэрэн, аллара санньыйан кытаран эрэр эбит: «Дьэ буолар да эбит, хайдах баҕайыный? Ама, ыалдьыам дуо?» – дии санаабыт. – Үрэх баһа, сир туймуута буоллаҕа. Хонон, сири-дойдуну аһатар инибин, сынньанан барыыһыбын», – диэн уу баһан, уот оттон, окко хоммут, сирин-дойдутун аһаппыт. Түһээн оҕонньорун көрсөн кэпсэппит: «Дьэ, Өлөксөй оҕоо, сир дойду улуу аартыктаахтарын арыйыаххын-арҕарыаххын сөп эбиккин. Айан-сырыы абылаҥнаах буолар, ол эрээри эн онно ордук-хоһу туттубат буол. Туох барыта бу орто дойдуга айыллыбыт кэмнээх-кэрдиистээх буоларын хаһан да умнубат буолаар. Биһиги ханна биир буруо кыыма тахсар да, барытыгар баарбыт. Барытын билэ-көрө олоробут, эн ханна да сырыт, хон. Анаан бастаан кыым саҕан уот оттор сиргэр, уоккун аһатар буолаар», – диэбит. Ити түгэн кэнниттэн Өлөксөй: «Сэйимчээн ытык сиригэр дойду иччитэ көрсөн турардаах», – диэн өрүү кэпсии сылдьар буолбута уонна ханна да сырыттар, сиэри-туому тутуһан, дойду иччилэрин кытта ботугураан кэпсэтэрэ. Онно алгыстыан иннинэ өрүү маннык этэрэ: «Биһиги кырдьаҕастарбыт сээркээн сэһэттэр. Өлбүт өбүгэлэрбит өстөрүн хоһоонугар баара «кырыыс баһа хааннаах, алгыс баһа сыалаах» диэн».
Кырбаһааҥкыннаах таҥара күннэрин өрүү бэлиэтииллэр, олохторун-дьаһахтарын тэрээһинигэр быһаччы туһаналлар. Онтон Ороһуоспаҕа Киристиэс таҥара төрөөбүт күнэ буоларынан алаадьы буһараллар, сыалаах эти күөстэнэллэр. Аны таҥараны ытыктыылларын бэлиэтигэр ыраас ырбаахыларын кэтэллэр, муосталарыгар күөх оту киллэрэн тэлгэтэллэр. Бу күн улахан күүстээх үлэнэн дьарыктамматтар даҕаны. Ол курдук 1912 сыл саҕаланыыта Ньукулайдаах Баһылай диэн дьиэ көрөөччүлэрин кытта атын хоноһото суох ону-маны сэһэргэһэ олороллор. Арай таһынаа дьиэттэн оҕонньор суруксута Ананий эрэ баар. Оҕонньор, үксүгэр буоларыныы, урут-хойут айаҥҥа сылдьыбытын сэһэргиирин дьиэлээхтэр сэргээн истэллэр. Бүгүн да кэпсээннэрин ситимэ Охуотскай муораттан эргийэн Өймөкөөҥҥө кэллэ:
– Ээ, оттон биһиги Өймөкөөммүт диэки урут чучунаалар бааллар дииллэрэ. Сорохтор ону муораттан кэлбит кыыл дьонунан ааттыыллара, онтон атыттар кинилэри хайа иччилэринэн билинэллэрэ. Ол хайата кырдьык буолуоҕай? – оҕонньор убаабыт баттахтаах кэтэҕин тарбанар.
– Адьас чуолкайын билбит суох гынан баран, бу муора хоту өттүгэр баар Чукуотка тумул арыыттан былаҕайга былдьатан сылдьар дьиҥнээх дьон буолуохтарын сөп. Баҕар ол чукчалар дуу, эскимостар дуу, эбэтэр кэрээктэр да сылдьаллара буолуо, ол дьон муораҕа араас кыыллары бултуу сылдьан мууска тахсан баран, алҕас муораҕа баран хаалаллар. Онтон тыалга, буурҕаҕа үрдэрэн айаннаан иһэн аһыыллар, сороҕор, дьол тосхойдоҕуна, кытыыга тиксэн туундараҕа тахсаллар, – Ананий урут истибитин этэр.
– Онтон муораҕа барбыттар?
– Олор өлөр өлүүгэ тиксэллэр, оннук түбэлтэ да урут элбэҕэ үһү. Ону хайыахтарай, олохторун-дьаһахтарын укулаата оннук буоллаҕа. Дьэ били сиргэ тиксэн хайаҕа тахсыбыттар тимир быһахтарын үҥүү оҥостон, тааһынан, маһынан сэбилэнэн табалары, хайа барааннарын, араас кыылы бултаан олороллор, онон кэлин кыыллыйан хаалаллар. Булчуттар, балыксыттар, табаһыттар малларын-салларын уораллар, наһаа түргэнник сүүрэллэр, дьонтон тэйэ тутталлар, доҕоттордоох буоллахтарына иһиирэн «кэпсэтэллэр»…