– Кырдьык оннук үһүйээннэр бааллар ээ. Ол аата кырдьык буоллаҕа? – Ньукулай хапсыйбыт иэдэстэрин имэринэ олордо.
– Бааллар-бааллар. Кинилэри көрүстэххэ дьалты туттуохха наада. Чучунаалары сорох сирдэргэ «мээлкээн», арыт «сээдьэк», үксүгэр «хайа иччитэ» диэччилэр. Ол дьон дойдуларыгар мууһу кытта барыстахтарына өлбүтүнэн ааҕаллар, онон төннүө суохтаахтар диэн итэҕэллэригэр баар. Дьэ ол иһин кинилэр дьонтон өрүү куота сылдьаллар. Суут-сокуон кытаанах дойдута үһү.
– Оннук дьон биһиги Өймөкөөммүт диэки тиийэн-түгэнэн хаалыахтарын да сөп… ¤э-һэ-һэ. Олох диэн оннук. Онтубут ити үһүйээн, кэпсээн курдук дьонтон-дьоҥҥо тиэрдиллэ сырыттаҕа.
– Оттон, ити дьүкээбил уота диэн тугуй? Кыыдааннаах кыһын тымныыта өрөгөйдөөтөҕүнэ хантан тиийэн кэлэрий? – Баһылай ыйытар.
– Өрүү сыллата кэриэтэ биһиги Өймөкөөммүт кыһыҥҥы халлааныгар күүдэпчилэнэ умайар дьүкээбил уота атын сирдэргэ мээнэҕэ көстүбэт дьикти хартыына, – Ананий дьоһуннанан олорон быһаарар.
– Оччоҕо ол туох хартыынатай? – Баһылай өссө дьиктиргиир.
Бу биһигиттэн тус хоту Индигиир өрүс муораҕа тиксэр сиригэр дьүкээбиллэр диэн балайда халыҥ биис уустара бааллар, онно бултаан, балыктаан, былыргыттан таба ииттэн олороллор. Адьас тымныы чысхаан ыйдарга дьүкээбиллэр бары түмсэн туундараҕа уот бөҕөнү тигинэччи оттон, баараҕай олгуйдарга эт-ас буһарынан баран оонньууллар-көрүлүүллэр, ыллыыллар-туойаллар, эргийэ сылдьан үҥкүµлүүллэр үһү. Дьэ ол иһин кинилэр уоттарын сырдыга араастаан ирбинньэхтэнэн, долгулдьуйан, күлүмүрдээн дьэргэлдьийэр эбит. Итинник кэрэ көстүүнү кэрэхсии көрөн туран баҕа санаан туолуоҕун ыралаатаххына, олоххо киириэн сөп дииллэр.
– Ноо, кырдьык бэрт кэрэхсэбиллээх сонун эбит дии, – Баһылай сэргээн киһитэ өссө тугу салгыы этэрин иһиллиир.
– Наһаа эриэккэс көстүү буолааччы, хайдах эрэ өҥнөөх, сиэдэрэй быыс таҥас курдук күөгэлдьийээчи, сураҕа, ол буурҕалара муустаах муора килэгир килбиэнигэр күлүгүн түһэрэр дьүһүнэ көстөр үһү, онтулара сиэркилэ курдук халлааҥҥа тыгар.
– Аны маннык үһүйээн курдук кэпсээн баар, – Ньукулай оҕонньор көхсүн этиттэ уонна ханна эрэ истибитин сэһэргээн барда, – холобур, дьүкээбил уота халлаан улахан аҥаарынан кыһыл өҥнөнөн, тыастаахтык сырдырҕаатаҕына, дьүкээбиллэргэ алдьархай тахсаары гынарын билгэлиир. Ол курдук Зашиверскэй куоракка уоспа ыарыы туран имири эстиэн иннинэ дьүкээбил уота үксэ кыһыл өҥүнэн оонньообута үһү. Онуоха Сэттэ Сирэй Хайа улуу ойууна: «Дьэ, хараҥа күүстэр хотуттан алдьархайдаах өлүүлээх-сүтүүлээх дьаҥы тарҕатар буоллулар, ону мин күүһүм-кыаҕым быыһыырга кыах биэрбэт», – диэбитэ үһү.
– Оо, ынырык кэпсээн эбит дии, оннук буолбута буолуо, ойуун ол дьоҥҥо ыраахтарыттан кыайбатах үһү уонна итэҕэллэрэ эмиэ атын дьон үһү дии, онон дьон-сэргэ имири эстибит, сорохтор кыайан көмүллүбэккэ илэ барбыттар үһү, – Ананий оҕонньор кэпсээнин ситэрэн биэрэр.
– Буолуон сөп курдук дии. Дьулаан дьыала эбит!
Итигирдик кэпсэтэ олордохторуна эмискэ ыттар үрэн моргуйаллар.
– Оо, арааһа, бачча киэһэлэтэн ыраахтан айанньыт кэллэҕэ, хайа, Сэйимчээн дьоно буолаайаллар, үөһэ-аллара туруҥ, эн, Баһылай тахсан көрөн киир эрэ, – диэн соруйар дьиэлээх кырдьаҕас. Сонно тута уол төннөн киирэн элбэх таба сыарҕалаах, бүтэй саҕынньахтаах дьон кэлэн тохтоон эрэллэрин кэпсиир.
– Оччоҕуна муора чугаһыттан кэлбит дьон буоллахтара, Даарыйа, чэйгин кытаат, тоҥон кэлбит дьон итии киллэриэхтэрэ этэ. Эн, Сэмэн, бэлэмнэнэ сырыт, табаларын илдьэн үчүгэй тоҥуу аһылыкка ыытаар, – диир оҕонньор.
Ити икки ардыгар тирии бүрүөһүннээх аан аргыый аһыллан, биэс киһи субуруһан киирэн, бэргэһэлэрин устан таҥараҕа кириэстэммитинэн бараллар. Бастакылара хаар маҥан баттахтаах Абый кырдьаҕаһа Ыстапаан Ньукулаайабыс Чэриэмкин, иккистэрэ кини ойоҕо, 50-лаах нуучча дьахтара, үһүстэрэ Муома киһитэ Дьөгүөр Дьөгүөрэбис Ыстаарыһын (Соттоо Дьөгүөр) уонна икки кэнникилэрэ табаһыт-сирдьит уолаттар эбит. Дьиэлээх оҕонньор илии тутуһаат:
– Бэйи-бэйи, Ыстапааҥҥын дуу, хайдаҕый? – диэбитигэр, анарааҥҥыта:
– Ээ, ол буолабын, – диирин кытта бэтэрээ оҕонньор:
– Дьэ, көрбөтөх да быданнаата, уураһыах! – диир.
Оҕонньоттор былыргылыы, икки иэдэстэрин бэрсэн, уураһаллар. Ити кэнниттэн сыгынньахтанан, чэй иһэ-иһэ наҕыллык кэпсэтиһии-сэһэргэһии буолбут. Кэлии киһи Муоматтан сылдьар Ыстапаан Чэриэмкин оҕонньор кырдьарын саҕана сүөһүтэ баранан, икки уоллааҕын Дьокуускайга ыытан кыайан үөрэттэрбэт кыахха киирэн, былыргы доҕорун санаан, бырастыылаһа таарыйа 5 кырса тириитинэн төккүттүү кэлбит. Хоноһо оҕонньор иһээччи буолан, хас аһаатаҕын аайы ром арыгыны балайда итириэр диэри иһэн испит. Биэс хонон баран ыалдьыттар дойдуларыгар төннөр буолбуттар. Атаара олорон Ньукулай Уоһукабыс этэр: