– Дьэ, үөлээннээҕим, баччалаах ыраахтан кэлбит киһи, бука, кыраны эрэйбэтиҥ буолуо. Аны көрсүһэр да биллибэт. Ити сахалыы олорор киһиэхэ сүөһүтэ төрүттээ диириҥ бэрт сөп эрээри, миэхэ даҕаны оччо элбэх суох уонна ынах-сүөһү эн дойдугар кыайан тиийиэ суоҕа. Онон сылгынан эрэ биэрэрбэр тиийэбин. 9 уулаах биэни биир атыырдаан, ону кытта бу кэлэн барбыт ороскуоккун 500 солкуобайы, ити кэннэ аара тоҥноххуна иһэргэр аҥаар арыгы биэрэбин. Сылгыларгын саас Муомаҕа тириэртэриэм, онтон бэйэҥ харайар гына дьаһайан аас.
Хоноһо оҕонньор үөрүүтүттэн Ньукулай Уоһукабыс илиитин үрдүгэр түһэн «баһыыба» да «баһыыба» буолар. Ити курдук таптыыр, кэриэстиир киһитигэр бойом соҕустук биэрэр кырдьаҕас.
Ол эрээри Ньукулай Уоһукабыстан көрдөспүт эрэ барыта ылара диир арыый алҕас буолуо. Ким ханнык сорудахха-наадаҕа туһанаары көрдүүрүн кини хайаан да билэн-көрөн баран быһаарынара. Кыамматтарга үөрэх-билии туһугар, таҥара дьиэтин тутуутугар, дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалаах дьыалаҕа элбэҕи көмөлөспүтэ. 1918 сыллаахха Дьокуускай дьаарбаҥкатыгар кини бүтэһигин бара сылдьыбыта. Ол саҕана былаас субу-субу уларыйар буолан, куоракка киһи дэбигис иннин-кэннин булбат быһыыта-майгыта этэ. Биир күн Ньукулай Уоһукабыска куорат урукку кулубата Павел Андреевич Юшманов кэлэн, бассабыыктары утары этэрээт тэриммитин кэпсээбит. Онуоха харчынан көмөтө оҥор диэн иэйэн-туойан көрдөспүт. «Бэйэ-бэйэҕитин утары саа-саадах тутан сэриилэһиҥ-өлөрсүҥ, үп-харчы биэриэхпин хайдах да санаам буолбат», – диэбит уонна кыккыраччы аккаастаан ыыппыт.
1908 cыл Ньукулай Кырбаһааҥкын саас кулун тутарга Өймөкөөн ТарыІыгар олордоҕуна, уобалас күбүрүнээтэрэ Иван Иванович Крафтан сурук тиийэн кэлэр:
«Уб. Николай Осипович! Бу дьыл от ыйын 10 күнүттэн балаҕан ыйын 1 күнүгэр диэри Дьокуускай куоракка уобаластааҕы атыы-эргиэн дьаарбаҥкатыгар эйигин, 1-кы гилдьиялаах атыыһыты, актыыбынай кыттыыны ыларгар эрэнэн туран ыҥырабыт. Дьаарбаҥкаҕа Англия, Германия түүлээҕинэн эргинэр бөдөҥ хампааньыйалара кэлэллэрэ күүтүллэр. Бу суругу тутаат да хаһан кэлэргин биллэрэргэр көрдөһөбүт».
Саха уобалаһын күбүрүнээтэрэ: И.И. Крафт
Илдьити аахтараат да оҕонньор Массакыга туһаайан:
– Дьэ, нокоо, ити дьаарбаҥка арааһа быйыл киэҥник ыытыллаары гыммыт холобурдаах, онон сүбэлэһиэххэ, толкуйдуохха эрэ, – Ньукулай остуолтан туран, улаханнык саҥара-саҥара төттөрү-таары хаамыталаата. – «Көрдөһөбүт» диэбит эбит дии күбүрүнээтэр бэйэтинэн. Ол аата чахчы убаастаан ыҥырдаҕа.
– Оннук быһыылаах, урут дьаарбаҥкаларга итинник ааттаан-суоллаан туран ыҥырааччылара суох этэ, аны Германия, Англия курдук букатын ыраах сирдэртэн түүлээҕинэн дьарыгырар хампаанньыйалар кэлэллэр үһү, Сэмэн тойоно сирэйэ-хараҕа турбутун бэлиэтии көрөн аһарда.
– Чэ, быһата бу курдук гыныахха. Эн Үрэх Үрдүгэр Бөлөлүүбүскэй Уйбаанчыктаахтан уонна СордоІнооххо Мөлөкүүрэптэртэн тиийэн кыһын муспут арыыларын ыанар ынах төбөтүнэн 8-тыы киилэнэн суоттатан хомуйан кэлэриҥ наада. Эйиэхэ онно Мөлөкүүрэп Дьэмиит суруккар-бичиккэр көмөлөһүөҕэ, урукку-хойукку иэһи-күүһү кини олоччу билэр. 4–5 аты ындыылаан илдьэ бардаххына сөп буолара буолуо.
– Сөп-сөп. Оччоҕо аттарбын бэлэмнээн баран, өйүүҥҥэ дылы айаннаатахпына сөп ини?
– Даа-даа. Нэдиэлэ хонуга сөп буолуо. Ол кэнниттэн аспытын- арыыбытын, ол-бу туттар сэби-сэбиргэли, саа тэрилин, сээкэйи илдьэ Үчүгэй табаһыттарынан, булчуттарынан сылдьан түүлээхпитин эбиниэх этибит. Быйыл саһыл уонна саарба тириитэ аҕыйах соҕус, омуктар оннукка хото наадыйаллар, – оҕонньор умуллан эрэр көмүлүөк оһоххо тиийэн хардаҕастары сыҕарыталаан, эбэн күөдьүтэн биэрдэ…
Аҕыйах хонугунан Кырбаһааҥкын суруксутунаан түүлээх атыылаһар сыаллаах биэс көстөөх эбээннэр түптээн олорор Үчүгэй нэһилиэгэр тиийдилэр. Билэрдии бэйэлэрин аймахтарыгар Сиимэн Атылааһаптаах тиэргэннэригэр аттарын баайан дьиэҕэ көтөн түспүттэригэр, хаһаайын үөрэ-көтө көрүстэ:
– Хайыа-аа, бу абаҕам Ньукулай барахсан, хайа диэки айаннаатыҥ? – дии-дии көмүлүөк оһоҕор тиийэн уотун күөдьүттэ. Дьэс алтан чаанньыгы уутун эбэн уокка сыҕарыта аста.