– Ээ, сөп, онтон быйылгы кыстык кэмигэр төһөнү бултуйдугут? – Ньукулай кэлбит соругар чугаһатан ыйыталаһар, – торгуйдаһыах этибит.
– Шин аҕыйах бултаахпыт. Атыылыахпытын даа шөп. Арааһа отучча кииш, икки шүүшчэкэ тииҥ баара буолуо. Хаштыы ылаҕытый? Шыанатын кэпшэтиэҕиҥ, – оҕонньордоро быһа түһэр.
– Кииһи 15 солкуобайга, тииҥи – 30–40 харчы, ити сыана балайда үрдүк. Биһиги эһигини баттаабаппыт, эрэйгитин ааҕан-суоттаан итинник сыананы быһабыт.
– Сөп-сөп, чэ, эрэ Өксүүньүйэ, били анараа тордохтон булт тириитэ хааламмыт бэрэмэйдэри аҕал эрэ, – Мэхээлэ эдэр кэргэнин соруйар.
– Чэ, үчүгэй, биһиги ити түүлээххитин барытын атыылаһыахпыт. Ол гынан баран баҕарар буоллаххытына атын да табаарынан солбуйуохха сөп. Холобур, биһиэхэ ынах арыыта, саа сэбэ, таҥас-сап, чэй, саахар, бурдук эмиэ бааллар. Ону сыанатыгар таһааран ылыаххытын сөп.
– Оо, оччоҕо көрдөрүҥ эрэ. Мэнэйдэһиэххэйиҥ!
Дьэ, ити курдук икки өттүттэн сөптөөхтүк аахсан, Ньукулайдаах аҕалбыт кэһиилэрдээх аһылыктарын киллэрэн, ураһаҕа баар дьону уһугуннартаан кэпсэтэ-кэпсэтэ аһыы олордулар. Сотору халлаан хараҥаран барда, халлааҥҥа аата-ахсаана биллибэт бачымах сулустар умайдылар. Ону кытта дьиэлээхтэр да утуйарга хомунан бардылар, таһырдьа тахсан киирэн баран оннуларын буллулар.
Ньукулай оҕонньор таба тэллэҕэр сыттаҕына тута уута кэлээччитэ суох буолан дьонун кэпсэтиигэ ыҥырар.
– Хайа, туох эмэ үһүйээннэ кэпсиир буолаайаҕыт, былыргыны наһаа сэргиир идэлээхпин, – итииргээн куобах тириитэ суорҕанын саптыбакка арынан сытар.
– Чэ, эһиги, сэргиир буоллаххытына, кэпсээн да көрүүм, – оҕонньор таба тэллэҕэр оҥостон олордо. Тирии тордох иһэ оһох суоһуттан итийэ быһыытыйда.
– Истэн-истэн, – Ньукулай иттэннэри түһэн сытан.
…Арай, былыыр-былыр, Томпо дуу, Муома дуу эбээннэрэ кинээстээхтэрэ эбитэ үһү. Онтулара сааһыра барбыт да, дьахтара, оҕото суох эбит. Ону тоҕо дьахтардаммаккын диэн ыйыттахтарына: «Мин бу дойду кыыһын ылбат ыйаахтаахпын. Үөһэ Үрүҥ Айыы диэн баар, ол эрэ кыыһын ыларга сөбүлэһэбин», – диир. Хас да сыл буолан баран кинээс олохтоох ойууну ыҥыран ылан хаайар:
– Эн миэхэ үөһэ дойдуга баар Үрүҥ Айыы кыыһын дьахтар оҥосторбор суорумньулаа, – диир. Ону ойуун соһуйа истэр:
– Ээ, кэбис, мин ол дойдуларыгар тиийэр кыаҕым суох, – диэн батынан кэбиһэр.
Ону кинээс:
– Эн миигин албыннаама, Үөһэ Айыы кыыһын баар гын, оннооҕор буолуоҕу көрүүлэнэҕин дии, – диэн модьуйар.
Ойуун ыксаан сөбүлэһэн кыыран киирэн барар уонна Үрүҥ Айыы тойоҥҥо тиийэн соругун этэр:
– Мин кыһалҕаттан кыһарыллан кэллим, эн курдук Орто дойдуга эмиэ кинээс тойонноохпут, кини эн кыыскын ойох ылыан баҕарар.
– Суох, ол дойду тойоно да буоллар, айыы тыынын тулуйуо суоҕа, өлөн хаалыан сөп, оннукка санамматын, – диэн илдьиттиир.
Ойуун сиргэ төннөн кинээһигэр кэпсээбитигэр:
– Сыакаар, тугу сымыйанан лахсыйаҕын, илдьэн биэриэх буолбут кырсаҥ тириитэ бу ыйанан турар дии, ол-бу буолан кубулунума, баран кыыһы булгуччу аҕал! – диир.
Ойуун эрэйдээх эмиэ кыыран муҥнанар, тиийэн этэр:
– Кинээһим эмиэ ыытта, булгуччу кыыһы аҕалар үһүбүн, – араастаан бары көрдөһөр, ааттаһар. Ону анарааҥҥыта:
– Киһи сүбэлээн эппитин ылыммат саҥнаах кинээс эбит, Үрүҥ Айыы кыыһа Орто дойдуга хаһан да кийиит буолуо суоҕа. Ол оннугар кинээс дьоно-сэргэтэ барыта эстиэхтэрэ. Мин эйигин кытта уолгун эрэ ордоруом ол сиргэ, уоннааҕылар өлөн-сүтэн бүтүөхтэрэ.
Кырдьык, ойуун Орто дойдутугар эргиллэн кэлбитэ, ол биис-уустар имири эстибиттэр үһү. Онтон хас да үйэ ааспытын кэннэ ол сиргэ атын көс олохтоохтор тиийэн олохсуйбуттар.
– Оо, дьэ, сүрдээх үһүйээн эбит, бука, ити ханна эрэ уоспа түһэн ааспытын баҕар кэпсээн оҥостубуттара буолуо, – Ньукулай утуйаары улаҕа диэки хайыспыта. Сотору ураһа иһигэр уу чуумпу налыйбыта. Арай ким эрэ мунна хаһыҥырыыра иһиллэр этэ. Тимир оһохтон уот таһыргыыр. Таһырдьа хараҥаҕа кыырай халлааҥҥа аата-ахса суох бачымах сулустар бэйэ-бэйэлэригэр имнэнсэр курдуктара.
– Тыый, итинник үһүйээни мин эмиэ ханна эрэ истибит эбиппин, – Массакы суорҕанын арынан, иттэннэри түһэн олорон эрэн кэпсээнин саҕалыыр, – былыр хоту дойду улуустарынан уоспа ыарыы сатыылаан дьиэни-дьиэнэн, аймаҕы-аймаҕынан эһэн барбыт. Сураҕа Абый дуу, Дьааҥы дуу диэки тиийбитин, олохтоох ойууттар билэр буолан хайыҥ охсунаннар, арааһы бары толкуйдаабыттар, сорохтор кэрэхтээх тииттэри батыһа айа иитэлээбиттэр, атыттар сиринэн, айан аартыктарынан араас моһоллору туруортаабыттар. Биир сиргэ эмэхтэн оҕуһу оҥорон баран хотоҥҥо саһыарбыттара наһаа улаатан хотону сүргэйэн тахсыбыт. Онтон уоспа оҕуһа кэлбитигэр, олус уойан хаалан, дэлби аҕылаан, күүһэ эстэн түргэнник кыайтарбыт. Түмүгэр ол сиргэ олорооччулар сүөһүлүүн-астыын тамты эстибиттэр. Ыаллыы олорор омуктар эмиэ таарыйтарбыттар, аҥаардас дьиэлэрин самнахтара, иҥнэри барбыт сэргэлэрэ, хотоннорун баҕаналара эрэ ордон хаалаахтаабыттар. Сорох ыалтан куотан тахсыбыт сордоохтор илэ барбыт курдуктар, олор тустарынан араас ынырык кэпсээннэр тарҕаммыттар. Сураҕа, оннук кыыл барбыттар уҥуохтара кыайан хараллыбакка кэлэр-барар айанньыттары моһуоктууллар үһү.