Кырбаһааҥкыннаах хампыай айаны айаннаан куоракка кэлээт да күбүрүнээтэр үлэлиир кэнсэлээрийэтигэр киирэн мас кирилиэһинэн иккис этээскэ тахсан көрүдүөр устун балайда хааманнар «Приемная» диэн суруктаах хоско тиийбиттэригэр, аан бэтэрээ өттүгэр кыракый остуолга нуучча кыыһа массыыІкаҕа тугу эрэ быыстала суох бэчээттээн табыгырата олорор эбит. Ньукулай:
– Дыраастый, күбүрүнээтэр иэс? – диэн улаханнык ордоотоон ыйытыытыгар кыыс киэҥ күп-күөх харахтарынан соһуйбуттуу көрө түһээт, төттөрү ыйыталаста:
– Кто такие, как ваши фамилии? По какому вопросу?
– А мы из Оймяконского улуса, он – купец Кривошапкин Николай Осипович, приехали по вашему вызову для участия в сельскохозяйственной ярмарке, – Массаккы эрдэ бэлэмнэммитинэн эппиэттэһэр, – а я его писарь – помощник…
– Хорошо, я сейчас передам записку губернатору, – диэн баран кыыс хос иһигэр дьылыс гынан хаалар, онтон чочумча буолаат, тахсан, миичээрдии-миичээрдии:
– Иван Иванович вас ждет, проходите, – дии-дии хара тирии бүрүөһүннээх улахан ааны аһан биэрэр.
Киирбиттэрэ, киһилэрэ элбэх баҕайы кумааҕы, кинигэ, хаарта өрөһөлөммүт остуолугар тугу эрэ суруксуттуу олорон ойон туран, миичээрдээбитинэн утары кэлэн илии тутуһан дорооболосто уонна:
– Хайа, Ньукулай Уоһукабыс, кэпсиэ. Хаһан кэллигит дойдугутуттан, быыстапкаҕа кыттар инигит? Эһиэхэ күндү түүлээҕинэн эргинэргитигэр анаан анал павильон бэлэмнээбиппит, онно бу күннэргэ тиийэн табааргытын тарҕатан туруораарыҥ, – киһилэрэ сахалыы олуттаҕас соҕустуктук да буоллар кэпсэтэн соһутта.
– Оо, дьэ махтал, тойон күбүрүнээтэр. Оттон мин баар-суох түүлээхпин аҕала сатаатым, суол-иис куһаҕана олус илистиилээх, уулаах-хаардаах да буоллар, ууга-хаарга сытыппакка-ымыппакка дьулуспутум, үксэ үрдүк хаачыстыбалаахтар. Ол курдук үс тыһыынча бөрө, саһыл тириилэрин, уончалыы тыһыынча кырынаас уонна солоҥдо тириилээхпин төһө кыайарбынан атыылаан батарыам этэ.
– Чахчы бэрт элбэх түүлээҕи аҕалбыккын! – Крафт утары олорор, аҕыс уончатыгар чугаһаабытын да иһин балайда сэниэлээх көрүҥнээх саха атыыһытын хайгыы, кэрэхсии көрөр. Тугу эрэ баттаабытыгар сэкирэтээр кыыс хас да ыстакаан үүттээх сылаас чэйи кытта бэчиэнньэлээх, кэмпиэттээх иһити киллэрэн уура оҕуста, – итии чэйдэ ыймахтааҥ, биһиги эйигин кэлиэ диэн бүк эрэнэн олорбуппут. Ол гынан баран тэлэгирээпинэй сибээспит мөлтөх буолан иһитиннэрии суоҕуттан дьиксинэр этибит. Дьэ, доҕор, маннык киэҥ дьаарбаҥка урут Саха сиригэр ыытылла илик этэ. Истиэххин тиэтэйдэххинэ, бу быыстапкаҕа Англия, Германия түүлээҕинэн эргинэр бөдөҥ компанияларын бэрэстэбиитэллэрэ тиийэ кэллилэр. Олору кытта хааччаҕа суох үлэлииргитигэр анаан тылбаасчыттары, брокердары – ол эбэтэр табаары сатаан батарааччылары сыһыарыахпыт, онтон наада буоллаҕына куруусчуттарынан, тиэйэр-таһар таһаҕасчыттарынан да хааччыйыахпыт.
– Тыый, дьэ кырдьык бэртээхэй тэрээһин буолсу. Мин да бэрт элбэхтэ Магадаанынан, Айаанынан, оннооҕор Охуотскайынан дьаарбаҥкаларга сылдьыталаабытым да, тэрээһин өттүгэр араас моһоллор баар буолааччылар. Ол-бу куһаҕан урдустар да илии-атах салаһаары кэлиэхтэрин сөп, оннук эрэ буолбатар, – Ньукулай астыммыттыы итии чэйин сыпсырыйар. Кэпсэтиилэрэ табыллан иһэриттэн үөрэн сотору-сотору Массакатын диэки көрөн ылар.
– Ханна түһэн сытаҕытый, усулуобуйаҕыт табыгастаах дуо? – Крафт салгыы ыйыталаһар, уҥа диэки баар киэҥ түннүгүнэн куораты көрөн ылар.
– Ээ, үчүгэй. Биһиги Аппа нөҥүө баар аймахтарбытыгар іймөкөөннөргө түһээччибит. Онно туох баар таһаҕаспытын уурдарабыт. Көтөлбүтүн биэс уонча аты анараа биэрэккэ чугас ыалларынан тарҕатан туруорабыт, отун-бурдугун ороскуотун барытын төлөһөбүт. Боччук Бүөтүр диэн анал ат көрдөрөр сылгыһыт киһилээхпит.
– Чэ сөп, оччоҕо үчүгэй, ол гынан баран аныгыскы кэлэргитигэр эрдэттэн сэрэтэн биллэрдэххитинэ, биһиги хааһына көньүүһүнэтигэр кэпсэтиэхпитин сөп этэ. Онно көрүүтэ-истиитэ, аһатыыта-сиэтиитэ да ордук буолуон сөп этэ. Түгэнинэн туһанан эйигин тойон ыраахтааҕы 1905 сыллаахха Арассыыйа Японияны кытта сэриитигэр 200 солкуобайы сиэртибэлээбиккинэн Сибэтиэй Аана уордьанынан наҕараадалаабытынан эҕэрдэлиибин! Ити Саха уобалаһын устуоруйатыгар мэссэнээттээһин сэдэх түбэлтэтэ буолар. Маннык ис сүрэхтэн дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөнү оҥоруу биһиги баай атыыһыттарбыт өттүлэриттэн тахсарын уруйдуохпутун, айхаллыахпытын эрэ наада. Онуоха эн оҥорбут үтүө холобуруҥ умнуллан хаалыа суохтаах…