Кырбаһааҥкыннаах көрдөхтөрүнэ Көстүүнэй Дьиэ тула аны кыракый лааппыларга атыы-тутуу бөҕө бара турар эбит. Арыгы арааһа, сукуна, солко таҥастар, тимир уонна алтан оҥоһуктар, чэй, саахар, мүөт, табах, араас дьэрэкээн оһуор оҕуруолар уонна дьиэ тэрилигэр, тээбиринигэр наадалаах мас оҥоһуктар, курустаал, фарфор иһит-хомуос, тирии таҥастан тигиллибит сон, этэрбэс, бэргэһэ, үтүлүк арааһа…
Манна дьаарбаҥкаҕа мамонт аһыытын балайда улахан сыанаҕа атыылыыллар. Итинник аһыы үксүн хоту Дьааҥы, Индигиир, Халыма өрүстэр сыырдарыттан көстүтэлиир, ол сайын ирдэ±инэ сир анныттан быган кэлэллэрин маҥнай муодарҕаан, айыырҕаан тыыппаттара эбитэ үһү. Онтон кэлин ыытыллыбыт экспэдииссийэлэр быһаарыыларынан бырабыыталыстыба уурааҕа тахсан анаан-минээн хомуйтаран барбыттар. Онон сахалар мамонт муоһун араас оҥоһуктарга туттар, ылсар-бэрсэр, атастаһар, атыылыыр идэлэммиттэр. Ол иннинэ ити муостары «уу оҕуґун муоһа» дии сылдьыбыттар, араас үһүйээннэргэ киллэрбиттэр. Ол курдук Таатта Уолбатыгар улахан күөл онно баар, уонна Таатта үрэххэ түһэр дириҥ көҥүстээх. Бу көҥүс букатын былыр уу оҕуһа күөлтэн тоҕута хааман тахсыбытыттан үөскээбитэ үһү диэн кэпсииллэр. Дьиҥинэн, ити муос уҥуох буолбатах, мамоннар аһыы тиистэрэ буоларын кэлин эрэ билбиттэрэ.
Биир лааппыга тиийэн сыананы көрөн сурунан ыллылар. Онно ыйалларынан: үрүҥ кырса – 30 солк., күөх кырса – 70 солк., хара саһыл – 50 солк., кэрэмэс саһыл – 25 солк., кыһыл саһыл – 20 солк., хара киис – 20 солк., сырдык киис – 50 солк., кырынаас – 3 солк., лааскай – 1 солк., тииҥ – 53 харчы, эһэ тириитэ – 22 солк., тайах тириитэ – 9 солк., мамонт аһыыта киилэтэ – 43 солк. эбиттэр.
– Чэ, хата ити сыананы үөрэттибит, табаарбытын атыылыырбытыгар сыанабытын итинтэн аттарынан көрүнүөхпүт этэ, – оҕонньор тугу эрэ толкуйдуурдуу туора хаамар.
– Оттон биһиги түүлээхпит хаачыстыбата быдан ордук буоллаҕа, онон сыанабытын олус намтаппакка кыһаныахпыт, – Массакы хардарда.
Күбүрүнээтэр Куобарапка аны ыалдьыттарга куораты көрдөрөргө соруйбут эбит. Онон уулуссаларынан салгыы кэрийэн көрбүттэрэ, куоракка саамай бөдөҥ уонтан тахса эргиэн фирмалар анал дьиэлэргэ аһыллан үлэлииллэр эбит. Олор киирэр ааннарыгар сурук бэлиэлээхтэр: « Коковин уонна Басов», «А.И. Громова», «Ф.В. Астраханцев», «А.М. Кушнарев», «Н.А. Аверенскай, уонна К», «И.И. Силин», «Н.Г. Васильев уонна Г.В. Никифоров», «Н.Д. Эверстов», «Н.Б. Васильев», «Н.И. Попов» о.д.а.
– Ити эргиэн фирмалара табаардарын соҕуруу куораттартан кууһунан атыылаһан аҕалаллар, онуоха анараа бэрт элбэх табаарыстардаахтар, улахан сибээстээхтэр, – кэпсии истэ Куобарап, – аны билигин улахан уулуссаларбытын көрдөрүөм. Күбүрүнээтэрбит куораппытын тупсарар үлэни күүскэ ыытар.
– Кырдьык даҕаны, бу сорох уулуссалар урут бадараанынан эбэтэр буорунан көрөн сыталлара, билигин чууркаларынан тэлгэтиллэн быдан атын көстүү буолбут, – Ньукулай аа-дьуо батыһан иһэн саҥа аллайар, – бу тэбис-тэҥ гына кэккэлэппиттэрэ эриэхэбэйин!
– Сөпкө этэҕин, куораппытыгар аны тутуу бөҕө бара турар. Куоракка сүрүн уулуссанан «Улахан Уулусса» аатырар уонна киин сиринэн субуллан барар, манан улахан таҥара дьиэтэ, Дьокуускай уокуругун суута, бибилэтиэкэ уонна мусуой дьиэлэрэ, ону тэҥэ «Коковин и Басов», Г.В. Никифоров, И.И. Силина, Көстүүнэй Дьиэ маҕаһыыннара тураллар. Бу Улахан Уулуссаны кытта сэргэстэһэ Полицейскай уулусса барар, тоҕо диэтэххэ манна полиция бырабылыанньыйатын дьиэтэ турар. Ол ыраах кырыыһата көстөр, аттыгар баһаарынайдар халанчалара үрдээн көстөр, үс дьаарыстаах тутуу.
– Истибитим, сураҕа ол полицияларыгар элбэх киһи үлэлиир дииллэр.
– Биир син балайда көстүүлээх уулуссанан Полковай уулусса буолар, эмиэ манна хаһаактар пуолкаларын дьиэтэ турарынан ааттаммыт быһыылаах. Кинилэр куоракка бэрээдэги олохтооһуҥҥа эмиэ улахан оруоллаахтар, ол-бу түөкүн саайкалар соҕурууттан тиийэ кэлэн бачаачайдаары дьулуһааччылар. Олору уодьуганныыллар.
– Да, оннук буолуон сөп. Салгыы Набережнай Уулусса Өлүөнэ боротуокатын кыйа сытар. Дьэ манна атыыһыттар өрүһүнэн устан кэлэн дьаарбаІкаларга табаардарын батараллар. Кыһын, сайын манна дьон тоҕуоруйар, кэлии-барыы буолар, араас атыы-тутуу элбииринэн ол-бу араас куһаҕан дьаллыктаах дьон буулууллар, онон да сибээстээн чугас полиция учаастага баар. Аны уот ыстаансыйата, сүөһүнү өлөрөр, астыыр-үөллүүр пууннар бааллар… – уол салгыы кэпсиир.