Айыы Тойоҥҥо ытыктабыл – бу баар билии-көрүү төрдө! Тоҕо диэтэххэ муудараһы кини эрэ биэрэр, билэр-көрөр, өйдүүр дьоҕур эмиэ киниттэн кэлэр. Айыы Тойон таҥара дириҥ муудараһынан сири олохтообута, өркөн өйүнэн халлааны оҥорбута…
– Аминь, – Ньукулай үөрүйэхтик кириэстэнэн имигэстик сапсына турбута.
Сотору кинилэр уулуссаҕа тахсан Глухой Переулок диэки эргийдилэр. Куруһаала атыы-эргиэн дьиэтин чугаһынан ким эрэ таһаҕастарын тэлиэгэҕэ тиэйэн, ким таратаайкаҕа соһон тарҕаһан эрэллэр эбит. Күөх Хонуу киэҥ хочотугар ыраахха диэри онон-манан отчуттар оттоон үлүмнэһэллэрэ көстөр. Өрүс боротуокатын үрдүк сыырыгар сыарҕалаах атынан, оҕуһунан күөх оту тиэммит дьон аа-дьуо сыыры дабайан үнүөхтэһэллэр. От үлэтин үгэнэ.
Онтон Улахан Уулуссаҕа киирэн, соҕуруу диэки Аппа туһаайыытынан хаамыстылар, сотору үрдүк хаптаһын киэргэллэрдээх олбуордаах, биир этээстээх, тимир хоруобуйалаах балайда улахан мас дьиэҕэ тиийэн олбуор аанын тоҥсуйдулар. Онуоха харабынай: «Кто там?» – диэн баран бэйэтинэн ааны аһан биэрдэ: «Проходите, пожалуйста», – хаһаак чиэс биэрдэ.
– Киириҥ-киириҥ! – күбүрүнээтэр илэ бэйэтинэн күлэ-күлэ аанын тэлэччи аста, – хайа, Ньукулай Уоһукабыс, туох кэпсээн, как идет торговля? – диэн нууччалыы-сахалыы саҥаран туоһулаһа көрүстэ.
– Дорообо! – Ньукулайдаах эр-биир илии тутуһан дорооболостулар, киһилэрэ бэрт истиҥник көрсүбүтүттэн истэригэр астына, үөрэ санаатылар, бу үлүгэрдээх киэҥ киэлилээх бүтүн Саха сирин салайа олорор киһи диэтэххэ боростуойун, аламаҕайын сөхтүлэр. Москубаны, ыраахтааҕыны кытта тэҥҥэ кэпсэтэр, наадалааҕынан аахсар, туруорсар киһи даххаһыйан дьиппиэрэн, атын соҕус буолуохтааҕын сэрэйэн көрөллөрө, букатын атын көстүү буолан таҕыста.
Аны олорор дьиэтин ортотугар кирпииччэ оһох көстөр, уҥа диэки хаптаһын орон, балайда улахан элбэх кумааҕылардаах улахан суруйар остуол. Оһох хаҥас өттүгэр кыракый хоско аһыыр остуол, ол үрдүгэр кыраһыын лаампа, үөһэ таҥара холоруга көстөллөр. Оһох билиитэтин үрдүгэр күөс буһан бидилийэр.
Сотору дьиэлээх тойон ыалдьыттарын остуолга ыҥыран эмис этинэн, араас эгэлгэ нуучча аһынан, үүттээх чэйинэн күндүлээтэ. Курустаал үрүүмкэлэргэ арыгы кутуталаата.
– Чэ, эһиги кыбыстыбакка аһааҥ. Кэргэним Санкт-Петербурга хаалбыта, онон соҕотоҕун олоробун. Хата, бу асчыт үлэһиттээҕим ол астаан-үөллээн абырыыр. Күнү быһа үлэбэр түбүгүрэбин, бу дьиэбэр хонукпар эрэ кэлэбин. Бүгүн арыый эрдэлээтим. Эһиги атыыгыт-тутуугут хайаста?
– Ээ, онтон син. Биһиги табаарбыт үксэ күндү түүлээх буоллаҕа. Быйыл уон тыһыынча тииҥи, уон биэс тыһыынча кырынааһы, үс тыһыынча саһыл тириитин аҕалан үксүн Манньыаттаах Уолун нөҥүө батардым. Ол атыыһыттыын дуогабардаахпыт. Ол биһиэхэ барыстаах, онон аны уонча хонугунан бүтэн дойдулуох этибит. Быыспытыгар дойдубутугар нэһилиэнньэҕэ илдьэр наадалаах табаардары атыылаһабыт, ол-бу сээкэйи.
– Оо, син элбэх эргиирдээх дьон буоллугут! – Крафт эгэ-дьаҕа буола түстэ, төһө да эргиэҥҥэ дириҥ өйдөбүллээҕин иһин, итинник уонунан тыһыынча түүлээх биир атыыһыт киһи холугар олус элбэҕэ кинини сөхтөрбүтэ.
– Ээ, оттон, бачча ыраах кэлэн баран, баарбытын-суохпутун барытын аҕалбыппыт. Аны анараатах дойдубутугар эргинэр ыырбыт киэҥ, инньэ Өймөкөөнү ааһан Халыманан, Муоманан, Магадаанынан, Сэйимчээнинэн сылдьан, булчуттары кытта бэдэрээттэhэн, түүлээхтэрин хомуйабыт уонна дьон туттар табаардарынан хааччыйабыт, – Ньукулай миинин бүтэрэн тэриэлкэтин сыҕарыччы аста.
– Дьэ, бэртээхэй далааһыннаах үлэлээх эбиккит. Чахчы үчүгэй дьыала! Биһиги эмиэ олохтоох ырыынакка сыананы намтатар дьаһаллары судаарыстыба өттүттэн ыла сатыыбыт. Ол курдук быйыл сайыҥҥы дьаарбаҥкаҕа соҕурууттан 35 тыһыынча буут таһаҕаһы 600 тыһыынча солкуобайга атыылаһан аҕалан туруорбуппутун дьон бэрт хамаҕатык атыыласпыта, – Крафт хойуу бытыгын сэрэнэн убахтыыр, соччо аһаабакка кэпсэтэ олорор.
– Оо, ол иһин даҕаны. Быйыл бурдук, туус, саахар, ол-бу таҥас-сап сыаната лаппа чэпчээбит эбит. Ону түбэһиннэрэн биһиги сөп буоларбытын атыыласпыппыт ээ, – атыыһыт бу утары олорор бөдөҥ салайааччы ырыынагы сөптөөхтүк көрөн биллибэтинэн сүрүннүү олорорун истэн сөҕө санаата.
– Аны үөрэх боппуруоһугар эмиэ үлэни ыыта сатыыбыт. Ыйытыгынан чинчийии оҥорбуппут түмүгэр уобалас үрдүнэн икки аҥаар тыһыынча киһиэхэ биир эрэ оскуола тиксэр, онон ити хайысхаҕа үлэлэһэбит. Аан бастаан Дьокуускайга реальнай училищены таас дьиэнэн хааччыйаары 9 тыһыынчалаах кредиты биэрэммит, тутан бүтэрэн эрэбит. Билигин дьон доруобуйатын харыстыыр сыалтан саньытаарынай туругу үрдэтэр соруктаахпыт, ыраас уу, аһылык эрэсиимэ, эмтээһини күүһүрдүү сүрүн сорукпутунан буолар… Чэ, эһиги аһаан иһиҥ, туох баарынан, көрөргүт курдук боростуойдук олоробун. Соторутааҕыта Москубаҕа үп министиэристибэтигэр сылдьан 100 тыһыынчалаах үбү куораппытыгар элэктэриичэстибэ уотун киллэрэргэ ситистим. Ону куорат кулубата П.А. Юшмановка дьаһайдым, оччотугар икки-хас сылынан уоттанаары олоробут, – Крафт дьүһүнүгэр сырдык толбоннор көстөн аастылар. Тиритэ быһыытыйан сиэбиттэн былаатын таһааран көлөһүнүн сотунна.