– Оо, дьэ, бэртээхэй да сонуннары иһитиннэрдиҥ! Биһиги Өймөкөөммүтүгэр кыһалҕа ордук элбэх, онуоха күүспүт-кыахпыт кыайарынан көмөлөһө сатыыбыт. Мин бэйэм биир таҥара дьиэтин, биир чочуобунаны туттарбытым, аны сэркиэбинэй-приходскуой оскуоланы үбүлээн үлэлэтэ олоробун. Ол оскуоланы бµтэрбиттэр манна куоракка духуобунай сэминээрийэҕэ уонна реальнай училищеҕа үөрэнэ сылдьаллар… Үс-түөрт да оҕо буоллар, баҕар кэлин дьоһуннаах дьон үүнэн-сайдан тахсыахтара.
– Дьэ, маладьыас, Ньукулай Уоһукабыс, көмөҕүт иһин, үгүс кыһалҕалары судаарыстыба кыайан барытын быһаарбат. Онон адьас сөпкө гыммыккыт, итинтигит мэссэнээт, эбэтэр миссиэниэрийэ хайысхата буолар. Үтүөҕүт, амарах санааҕыт хаһан да умнуллуо суоҕа! – ити тыллары Крафт адьас сахалыы тартаран саҥарарын ыалдьыттар сөҕө истэллэр. Ханна сахалыы үөрэммитин истэригэр таайа сатыыллар.
– Оттон туох кыалларынан көмөлөһө сатыыбыт. Олоххо араас буолааччы, онон күүс, кыах баарынан.
– Оннук-оннук, Ньукулай Уоһукабыс, эн ааспыт үйэ бүтүүтүгэр аатырбыт учуонай Иван Черскэй экспэдииссийэтигэр быһаччы көмөлөспүккүн истибитим. Итинтиҥ наукаҕа улахан суолталаах дьыала! Ити Черскэй геологын уонна геограбын таһынан былыргы кыыллары үөрэтиигэ уһулуччу миэстэҕэ турар ээ. Ол да иһин кини Дьааҥы, Индигиир, Халыма өрүстэр алын уонна орто сүүрүктэрин тардыытыгар үлэлиэхтээх экспэдииссийэни наукалар академияларынан бигэргэтэн салайан кэлбитэ. Кини ити 1891 сыллаахха саас Дьокуускайга кэлээт да, Кыраайы үөрэтэр мусуой экспэнээттэрин көрбүтэ үһү, били «уу оҕуһунан» аатырар мамонт уонна да атын былыр үөскүү сылдьыбыт кыыллар наукаҕа суолталарын туһунан элбэх лиэксийэлэри аахпыта. Хомойуох иһин, маннааҕы күбүрүнээтэр соччо аахайбакка, үбүнэн-харчынан көмөлөспөккө, экэспэдииссийэ эһиги Өймөкөөҥҥүтүгэр тиийэн үбүнэн-харчынан быстарбыта, ону өйдүүр инигин? – Крафт дьонун диэки ыйытардыы көрбүтэ.
– Өйдөөн бөҕө буоллаҕа. Черскэйдээх биһиэхэ кэлэллэригэр ыйтан ордук 600 биэрэстэни эрэйдээх моһуурдаах суолунан айаннаан, эстэн-быстан кэлээхтээбиттэрэ. Биэс уонча аттарыттан сорохторо өлбүт, үгүстэрэ быста көтөхтөрбүт этилэр, таһаҕастара дэлби алдьанан-кээһэнэн тохто сылдьара. Ону хайыахпытый, көмөлөстөхпүт дии. 25 аты буор босхо биэрбитим, алдьаммыт дьааһыктарын барытын абырахтаан, таба тириитинэн бүрүйэн биэрбиппит. Аны аара аһыылларыгар анаан хаппыт балыгы, таба этин уонна ынах арыытын өйүөлээбиппит, онон олус махтанан Халымаҕа салгыы ааспыттара.
– Дьэ, кырдьык да улуу дьыаланы өйөөбүккэр өссө төгүл махтал! Аны манныгы истибитиҥ эрэ? Черскэй Үөһээ Халымаҕа кыстаан олордоҕуна Хаһааччыйа сэлиэнньэтиттэн үөрүүлээх сурах кэлбитэ. Ол курдук Аллараа Дьааҥыттан 25 көстөөх Саҥа Үрэх диэн сиртэн мамонт өлүгүн булбуттар этэ, ону истэн учуонай олус үөрбүтэ уонна буорту буолбат ньыматын тута илдьитинэн эппитэ, бэйэтинэн тиийиэх буолан баран тыҥатын ыарыыта күүскэ бэргээн сайын бэс ыйыгар күн сириттэн күрэммитэ.
– Оо, дьэ, хаарыан киһи өлбүтүн эмиэ истэн турардаахпын, – Ньукулай таҥара күлүгүн диэки хайыһан кириэстэнэн ылар, – кэлин мамонт аһыылара, оннооҕор бүтүн түүлээх бэйэлэрэ да элбэхтэ көстүтэлииллэр. Сураҕа, билигин булчуттар Индигиир өрүс салаатыгар Бөрөлөөххө элбэхтэ түбэһитэлээн уҥуохтарын булаллар үһү. Сороҕор ньуолах түүлээх, сырдык кугастыҥы өҥнөөх тириилэрэ эмиэ түбэһитэлииллэр дииллэр. Оннооҕор иҥиир курдук хаппыт эттэр кырбастара көстүтэлииллэр эбит. Дьэ, дьикти кыыллар үөскээн-төрөөн ааспыттар быһыылаах!
– Дьэ, итини биһиги наукаҕа туһаайан хостуохтаахпыт. Онтон мамонт аһыытын араас оҥоһуктарга туһаныахтаахпыт. Сахалар наһаа мындыр уус, уруһуйдьут идэлээхтэр, онон араас чочуйар, киэргэтэр ускуустуба көрүҥүн сайыннарыахтаахпыт… – диэн күбүрүнээтэр адьас сахалыы кэпсии олорбута.
Онуоха Ньукулай тулуйбакка:
– Тойон күбүрүнээтэр, ити хайдах сахалыы ыраастык саҥараҕын? Биһиги истэн сөҕөбүт эрэ, ким үөрэппитэй дуу, хайдаҕый? – диэн ыйытта.
– Онтугут туспа остуоруйалаах, һэ-һэ, кэрэхсиир буоллаххытына кэпсиэм даҕаны. Мин дьиҥинэн Казахстан Тургаайыскай уобалаһыгар төрөөбүтүм, инньэ гынан казаахтыы тылы үчүгэйдик билэбин. Онтун аны кыргыыстыы тылга дьүөрэлии буолан, ону үөрэппитим, таарыйа татаар тылын кытта билсибитим. Онтум бу билигин манна үлэлиирбэр олус туһалыыр, ордук хомондьуруопкаҕа сылдьарбар тылбаасчыта да суох быһаарсабын ээ. Бу ааспыт кыһын табанан, атынан Халыма, Дьааҥы уокуруктарынан эргийэн кэлбитим, ол сындалҕаннаах гынан баран туһалаах сырыы этэ. Онон хоту олохтоохтору кытта билсибитим, аны хабар тэлэгэрээп лиинийэтин тартараары соҕуруунан туруорса сылдьабыт… Дьэ, итигирдик, тылы билии олус наадалаах дьыала. Онтон сахалыы тылы Петербург куоракка юрист үөрэҕэр үөрэнэр устудьуону көрсөн кыра соҕустук билэр буолбутум. Дьэ, оннук, – күбүрүнээтэр сэмэйдик мичээрдии олордо.