– Сөп-сөп, сөбүлэһэбит, манна баар дьонтон эрэ буоллун! – миэстэлэриттэн хаһыытаһаллар дэлэгээттэр, – хата, оҕонньорбут дэлэгэй киһи буолла.
Онуоха оҕонньор сүһүөҕэр туран баран:
– Мин санаабар, баһылыктаан да олорорунан, үөрэҕинэн, өйүнэн дьонтон итэҕэһэ суоҕунан Мэҥэ кулубата Миитэрэй Уйбаанабыс Силэпсиэп барыан сөп этэ, – диэбитигэр дьон бары «адьас сөп» диэн баран биир да утарыта суох үөрэ-көтө куоластаан кэбиһэллэр. Таарыйа айаннарын ороскуоттара барыта төлөнөн, дэлэгээттэр ол күн мунньахтарын түмүктээн дойдуларыгар тарҕаһаллар. Оҕонньор үтүө санаатыттан, ыллыктаах тылыттан-өһүттэн, дэлэгэйиттэн, муударайыттан сөҕөн-махтайан айанныыллар. Түмүгэр сахалартан П.Н. Сокольников, А.Е. Капитонов, Д.И. Слепцов уонна В.В. Никифоров-Күлүмнүүр суруксутунан айанныыр үрдүк чиэскэ тиксибиттэрэ.
Нөҥүө күнүгэр оҕонньор Көстүүнэйгэ тиийэн били атыыһыттарыттан Громов дэбиэринэйэ Бережнев сыаната барыстаах буолан, үгүс табаарын киниэхэ атыылыыр, аҕыйах түүлээҕи Манньыаттаах Уолугар өлүүлүүр уонна сороҕун бэйэтэ атыыга таһааран батарар. Онтон Манньыаттаахха туһаайан этэр:
– Хабырыыл, өйүүн иккис Ыспааһап таҥара күнэ, сайыммыт бүтэрэ да чугаһаата, хаһыҥнар да түһэн эрэллэр, эн суруксуккунаан Охонооһой Батаакабы кытта киэһэлик миэхэ ыалдьыттыы кэлэ сылдьыаҥ этэ. Бережневу эмиэ ыҥырбытым, атыы-эргиэн да кыһалҕаларын уонна ол-бу олох-дьаһах туһунан сэһэргэһиэхпит этэ. Хайдаҕый?
– Сөп-сөп, Ньукулай Уоһукабыс, эн тылгын быһа гыммаппыт, адьас сөп, тиийиэхпит-тиийиэхпит. Атыы-эргиэн да кыһалҕаларыгар араас идиэйэлэр бааллар.
Ити икки ардыгар икки күн ааһа охсон, ыалдьыттар киэһэ сөпкө утуу-субуу көтөн түстүлэр. Оҕонньор ойон туран илии тутуһан истиҥник дорооболосто, сотору хоторуллубут эттээх мииннээх маанылаах остуолга дьонун ыҥыртаата. Массакы чугас турар ыскааптан үрүүмкэлэри ылан туруортаата. Ол кэнниттэн оҕонньор саҕалаата:
– Дьэ, доҕоттор, бүгүн биллэринэн Ортоку Ыспааһап таҥара, атырдьах ыйын ортото ааһан, от-мас кэхтэн, сарт кутуруга дьүһүннэнэр кэмэ. Бурдук хомуура саҕаланнаҕа, аны мантан инньэ күһүҥҥү ардахтар утум-ситим түһэн сири сиигирдиэхтэрэ. Онон сахаларга кыһалҕалаах кыстык саҕаланарын маҥнайгы бэлиэтээһинэ буолар. Аны бу биһиги, атыыһыттар, үлэбит үгэнэ, бүгүн бу эһигиниин, доҕотторбунаан икки өттүттэн көдьүүстээх дуогабар оҥостубуппутугар махтанан туран, бу үрүүмкэни көтөҕүөҕүҥ диэн ыҥырабын. Өрүү маннык бэйэ-бэйэбитин өйөһөн сылдьарбыт үтүө эрэ өрүттэннин! – диэн баран Ньукулай дьонун үрүүмкэлэрин кытта охсуһуннаран кыратык сыпсырыйаат, төттөрү ууран кэбистэ.
– Сөп-сөп, ытык кырдьаҕаас, эн өйөбүлүҥ биһиэхэ ордук чугас. Махтал буоллун эйиэхэ, – дэстилэр ыалдьыттар уонна үрүүмкэлэрин кураанахтаатылар.
– Бээ, били бурдук диэбиккэ дылы, кэлин сылларга ыһыы иэнэ кэҥээн иһэр дииллэр, ордук Өлүөхүмэҕэ, Аммаҕа, Илин Хаҥаласка. Ити олус үчүгэй кэскиллээх дьыала дии саныыбын, – оҕонньор кэпсэтиини саҕалыыр уонна Хабырыыл Баһылайабыс диэки көрөр.
Онуоха анараата сыалаах эти элийэн сии олорорун тохтотон:
– Сөпкө этэҕин, кырдьаҕас, бурдугу бэйэ үүннэрэрэ хайаан да наада. Саҥардыы ылсан эрэбит. Хата үгүс сыылынайдар олохтоохтору сир оҥоһуутугар үөрэттилэр. Ол курдук 1872 сыл Дүпсүн улууһугар Николай Странден кэлэн нэчимиэн бурдугу үүннэрэн, сөхтөрбүтэ, кууруссаны, сибиинньэни ииппитэ, миэлиҥсэ оҥорон бурдугу мээккэлэтэн килиэп, лэппиэскэ астааһынын үөрэппитэ. Онтон күөллэргэ балыгы үөскэтэн соһуппута.
– Көр эрэ, бу маладьыаһы көр, – ким эрэ тыл быраҕар.
Бурдугу үүннэриигэ сири таҥастыырыгар суханы, онтон булуугу, барананы булан аҕалан үлэлэрин лаппа чэпчэппитэ. Ити кэмҥэ Нам улууһугар Странден доҕоро Бүөтүр Ермолов тиийэн эмиэ бурдугу үүннэрэн көрдөрбүтэ. Онтон Мэҥэ улууһугар Степан Феохари диэн сыылынай Суола үрэҕин үрдүгэр сир ылан нэчимиэн, ол кэнниттэн сэлиэһинэй уонна эбиэс үүннэрэн олохтоохтору үөрэппитэ. Өссө оҕуруот аһын үүннэриинэн дьарыктаммытын сөхпүттэрэ. Ону көрөн маҥнай олохтоохтор:
– Аны судаарыскайбыт сылгыны бурдугунан, эбиэһинэн аһатан эрэр, хайдах эрэ киһи, – диэбиттэрэ, күтүрээбиттэрэ.
Ол кэнниттэн ырбыт сылгылара түргэнник көммүтүн көрөн баран:
– Суударыскайбыт чахчы өйдөөх барахсан эбит – дэспиттэр. Онтон ыла олохтоохтор эмиэ эбиэс ыһыытын тэниппиттэрэ, саҥа солооһуннары оҥорон, бааһына иэнин кэҥэппиттэрэ. Сөҕүү-махтайыы бөҕө буолбуттара, – Хабырылла дьонун диэки көрөн ылла.
– Ноо, кырдьык да судаарыскайдар үтүө дьыаланан дьарыктанар эбиттэр дии, тоҕо эбитэ буолла, сүүһүнэн, тыһыынчанан сыылынай кэлбититтэн Өймөкөөҥҥө тоҕо эрэ ыыппатахтар, – оҕонньор ыйытардыы тыл кыбытар.