Атыыһыт Кырбаһааҥкын [litres]

– Оо, Өймөкөөҥҥө тыйыс тымныыга кыайан тулуйан аһаан-таҥнан олоруохтара суоҕа диэтэхтэрэ буолуо, үксүн бу киин улуустарынан тарҕаппыттар, – Охонооһой Батаакап уоһун-тииһин соттон, көөҕүнэс куолаһынан хардарар, – Саха сиригэр олорбут бэлитиичэскэй сыылынайдар олохтоохторго үчүгэй сабыдыаллаахтарын туһунан үгүс сурахтар тэнийбиттэрэ. Холобура, Өлүөхүмэ уокуругар кэлбит Сэргэй Жебунов уонна А. Беркович оскуолата суох нэһилиэккэ олорон оҕолору буор босхо үөрэппиттэрэ, өссө Ороһуоспа күн дьуолка туруоран, бэлэх оҥорон оҕолору үөрдүбүттэрэ. Итинник оҕолору үөрэтии Аммаҕа, Чурапчыга, Мэҥэҕэ, Орто Халымаҕаҕа, Верхоянскайга буолбутун олохтоохтор хойукка диэри умнубатахтара. Аммаҕа олохсуйбут В.Г. Короленко оҕолору ааҕарга, суруйарга, суоттуурга үөрэппитэ. Мэҥэ улууһугар олорбут Папий Бодбельскай үөрэппит оҕолоруттан Сокольников диэн оҕо Москуба үнүбүрсүтүөтүгэр үөрэнэн биллэр-көстөр быраас буолбута.

– Охонооһой сөпкө этэр, – Хабырылла быһа түһэн кэпсэтиини салгыыр:

Бэлитиичэскэй сыылынайдар ортолоругар анал үөрэхтээх учууталлары тэҥэ быраастар бааллара. Онтон ити кэмҥэ 1885 сыллаахха бүтүн Саха сирин үрдүнэн 4 эрэ анал үөрэхтээх быраас, 10 биэлсэр баара. Онон дьон үксэ ойууннарга, отоһуттарга эмтэнэллэрэ. Ити кэмҥэ Өлүөхүмэҕэ Э.А. Абрамович диэн быраас идэлээх сыылынай кэлэн балыыһа тэрийэн, онно сөптөөх тэриллэри, эми-тому булан дьону ыарыыттан быыһаабыта кэрэ кэпсээн буолан тэнийбитэ. Кини сыылкатын болдьоҕо бүтэн борохуокка киирэригэр Өлүөхүмэ нэһилиэнньэтэ барыта махталынан атаарбыта. 1899–1903 сылларга Орто Халыма куоратыгар Сергей Мицкевич диэн быраас кэлэн, оруобуна ол кэмҥэ куор ыарыы өрө турбутугар улаханнык көмөлөспүтэ, араас эми, вакциналары булан элбэх дьону өрүһүйбүтэ.

Ити кэмҥэ Нам улууһугар Александр Сипович диэн сыылынай быраас улахан көмөнү оҥорбута. Куораттан элбэх эми-тому булан таһааран аччык, ыарыһах дьону өлөртөн, хоргуйууттан быыһаабыта. Эмиэ ити кэмҥэ Дьокуускайга аатырар «Красная Якутия» балыыһаҕа Н.А. Ожегов үлэлээн олус элбэҕи оҥорбута, оччотооҕута улаханнык тэнийбит сэллик, тыҥа ыарыыларыттан дьон бөҕөнү быыһаабыта. Ити сылларга Покровскай бөһүөлэгэр Серго Орджоникидзе биэлсэринэн үлэлээбитэ, кини сарсыарда 6–7 чаастан киэһэ хойукка диэри үлэлиирэ.

– Дьэ, уолаттар, билэргит-көрөргүт да бэрт. Кырдьык, ити бэлитиичэскэй сыылынайдаргыт мээнэ дьон буолбатахтар, бары билиилээх-көрүүлээх, дириҥ өйдөөх-санаалаах дьон буоллахтара, – Ньукулай сойбут чэйин сыпсырыйан баран салгыыр, – ити дьоҥҥут үксүлэрэ сыылкаҕа олорор сыллара бүтэн дойдуларыгар төннүбүттэр үһү. Ол гынан баран бу биһиги тымныы дойдубутун, дьоммутун-сэргэбитин ахтан суруйса олороллор дииллэр. Оннук биир суругу миэхэ тиксэрбиттэрин аахтаран истиэххэйиҥ диэн баар. Бэйэтэ да бэрт дьикти ис хоһоонноох сурук. Ыл, Сэмэн, били хоһоону доргуччу ааҕан кулу эрэ, дьоммутугар иһитиннэриэҕи.

– Ээ, манна баар-баар, – Массакы бүк тутуллубут, дэлби имиллибит лииһи тэнитэн доргуччу ааҕан барда:

Ытык Күөл
Ытык-Күөл и тих и ясен по аларам тишин
Мир покоен и прекрасен, лишь печальна я одна.
Родилася я в хотоне, в билирике я взросла,
И в отеческом пригоне я ынахов стерегла.
И никто меня ловчее не выдаивал кобыл,
И никто меня вкуснее кумыса не разводил.
Как прилежно я шивала этэрбэс и сутуруо,
Как искусно я вставляла на бересте серебро!
Оҕолор за мной ходили, «үчүгэй кыс» я звалась,
Все в алар меня манили, всем в ответ: «Кэбис, атас».
Но лишь нуччу я узнала – абаасы меня смутил,
От меня я убежала, аҕабыт меня крестил.
Как ужасно ликовало ты, могучее эбэ,
Как я в жертву отдавала сутуруо свои тебе!
Вся по-русски я оделась, только сылье не сняла,
С чем расстаться не хотела, в чем я счастлива была.
И в прическе, и в корсете я умею танцевать,
Но несносно мне на свете нелюбимою бывать.
Лоб мой плоский, глаза узки, нос чуть виден между глаз,
И я знаю, что и русский худо думает о нас.
Танара, укрась природу, замени свой бедный дар,
Ты расширь глаз уроду, как расширил Ты Сайсар.
Увеличь Ты нос плоский как велик Чучур-Муран,
Шею мне намажь известкой, на лицо насыпь румян.
И тогда придет с поклоном гордый нучча ко мне в дом
Счастье пить со мной чороном и хлебать хамыяком.

Бу хоһоону Саха сириттэн төннөн барбыт ханнык эрэ бэлиитсыылынайдар Москубаттан хас да аадырыска ыыппыттара. Куорат олохтоохторо бу ким туһунан суруллубутун тута сэрэйбиттэрэ. Дьиэ аайы түмсэ-түмсэ хоһоону ааҕан, сөҕүү-махтайыы, сүөргүлээһин, кириитикэ да ырааппыта. Ордук хотуттар, чунуобунньуктар ойохторо өрө көппүттэр. Ити бүтүн уобалас баһылыгын Иван Дмитрьевич Рудаков тойон гражданскай кэргэнин (ол аата сокуоннайа суох – бэргэһэлэммэтэх) Ирина Миронова диэн дьахтар эбитин билэн сүөргүлээбиттэрэ, соһуйбуттара.