Хоһоон бүтэһик тылларын кэнниттэн истэн олорооччулар чуумпуран ыллылар, онтон Массакы саҥа таһаарда:
– Ити хоһоону бэлиитсыылынайдар суруйбуттара чуолкайга дылы, ол дьон манна уонунан сыл олохсуйан сахалыы саҥарар, оннооҕор ааҕар-суруйар буолан барбыттара. Ол гынан баран суруйалларыгар нууччалыы-сахалыы тылы бутуйаллара биллэр суол, онон ити хоһооҥҥо сахалыы тыллар кыбыллыбыттар. Хата, аны онтулара сүрдээҕин дьүөрэлэһэллэр эбит. Дьикти!
– Кырдьык да, Сэмэн үөрэхтээх киһи буолан олус сөпкө быһаарар дии. Биирдэ иһиттэххэ түҥ-таҥ суруйуу курдук, онтон өйдөөн–дьүүллээн ырыҥалаатахха эмиэ да хоһоон-хоһоон курдук, – Ананий Чаркааһын олорон эрэн сыана быһардыы дьоһуннанар.
– Доҕоттоор, ол гынан баран ити суруйуу ис хоһоонун адьас сөбүлээбэккэ олоробун, – Ньукулай атыыһыт дьиҥ ис санаатын таһырдьа быктарар, – арааһа, саха ыалыгар төрөөн-үөскээн хотон үлэтин, сүөһү иитиитин ис ыарахаттарын билэн улааппыт бадахтаах эбит да, тоҕо ити нуучча киһитигэр тардыстан, арааһа, көссүү буолан бэлэх-туһах ылан төбөтө эргийбит быһыылаах…
– Кырдьык да оннугар тахсар, – Массакы сөбүлэһэн ытаһалаан биэрэр, – аны онуоха эбии дьүһүнүн, сэбэрэтин уларытаары дьүһүлэнэр, дьэ дьаабы дьыала буолбут. Дьиҥинэн, биһиги сахалар дьүһүммүт уратыта ол омукпут айылгыта буоллаҕа: кыараҕас харахпыт, кыра муннубут, кырыылаах иэдэспит. Ол былыргы сыдьааммытыттан саҕаланнаҕа, ону хайдах да гынан уларыппаккын, һэ-һэ.
– Киһи-киһи араас сигилилээх, ону барытын биир халыыпка укпаккын. Аны ити суруйбут киһи наһаалаабыт да буолуон сөп, хоһоонун күүһүрдээри дьахтары түһэрбитэ эмиэ сэрэйиллэр.
– Да-да, сөпкө этэҕит уолаттар, оннугар да тахсыан сөп. Аны суруйааччы аймах бэйэ-бэйэлэрин кытта күрэхтэһэн да, суустаһан да ылааччылар, ис төрүөтүн ким билиэй…
– Доҕоттор, ити хоһоону ким суруйбутун төһө да чуолкай билбэтэхпит иһин араас сабаҕалааһыннар бааллар. Ол курдук бэлитиичэскэй сыылынайдар ортолоругар хас даҕаны хоһоон, кэпсээн суруйуутунан дьарыгырар дьоннор бааллара үһү. Холобура, Гаусман, Гурьевич, Терешкович, Поляков, Фундалинскай, Бернштейнар – ол курдук Көстөкүүн Казакиэбис диэн байыаннай үөрэхтээх киһи Киев куоракка кистэлэҥ өрөбөлүүссүйэни бэлэмниир уопсастыбаҕа кыттыылааҕын иһин сууттанан алта сыл хаатыргаҕа баран, Саха сиригэр уон икки сыл көскө ыыппыттар. Кини 2-с Байаҕантай нэһилиэгэр олорон сахалар көмөлөрүнэн дьоҕус дьиэ-уот туттубут, бурдук ыһыытынан, оҕуруот аһын олордуунан дьарыгырбыт, сахалыы кэпсэтэргэ үөрэммит.
– Көр эрэ, бэртээхэй киһи эбит дии, түөрт уонча эрэ саастаах эдэр киһи таах олорбокко хаһаайыстыбатын дьаһанара хайҕаныан сөбө, – Охонооһой тэптэрэн биэрэр.
– Ээ, кырдьык үлэһитинэн олохтоох сахаларга сөбүлэппит эбит. Аны ол туһунан маннык тыллары күбүрүнээтэргэ ыытар сыллааҕы отчуотугар суруйбута: олохтоох сахалар көмөлөрүнэн кыра хаһаайыстыба тэринним, ол-бу оҕуруот астарын олордубутум кураан дьыл сатыылаан туох да үүммэтэҕэ, онон хоргуйар кыһалҕаҕа түбэспиппэр эмиэ сахалар көмөлөһөннөр, ыараханнык да буоллар дьылы туораатым, – диэбит.
– Оо, сахалар барахсаттар, бэйэлэрэ нэһииччэ олорон көмөлөһөллөрүн көрүҥ.
– Хата дьон көмөтүн дьиҥнээҕинэн суруйаахтаабыт эбит дии, махтаммыта хайҕаллаах дьыала, – Охонооһой мичээрдиир, – итинник быһыы-майгы үгүс улуустарга тахсыбыта дииллэр.
– Дьэ, ити Казакиэбис кэлин Дьокуускайга көһөн олорбута үһү, ол кэнниттэн соҕуруу барбыта үһү. Куоракка олорон олохтоох интэлигиэнсийэни кытта чугаһаспыта, бодороспута курдук кэпсииллэр. Онон ити Ытык Күөл устуоруйатын истэн, билэн барбыт буолуон сөп. Ол кэнниттэн уобалас баһылыгын дьиҥнээх дьүһүнүн-бодотун дьоҥҥо-сэргэҕэ да, баҕар көннөрү доҕотторугар эрэ диэн күлүү-элэк хоһоону суруйуоҕун эмиэ сөп. Дьэ, дьикти.
Таһырдьа күһүҥҥү былыттаах халлаан сыыйа хараҥаран лүҥкүрэ быһыытыйбыта.
– Чэ, доҕоттоор, бириэмэ ырааппыт. Аны ити солуута суох хоһоону ырытан олорон хаалаары гынныбыт, – диэтэ Ньукулай аҕа киһи быһыытынан, – сарсын-өйүүн эргиэммитин сыыйа-баайа түмүктүүргэ барыах этибит, ити сорох табаардарбыт сыанатын түһэрэн батара сатыырбыт наада, онтон түүлээхпитин кууһунан кэпсэтэн бу Хабырыыл Баһылайабыска батаран хаалларарбыт ордук буолуох этэ. Күһүммүт да чугаһаата, онон көтөл аттарбытын сыһыыттан тутан, таһаҕаспытын суоттанан бэлэмнэнэрбит сөптөөх этэ. Сотору ыалдьыттар дьиэттэн тахсан тэлиэгэлээх аттарынан куорат бадарааннаах улууссатын устун дьиэлэрин диэки айаннатан тилигирэтэ турбуттара.