1913 сылга Россияҕа Романовтар саарыстыбалааһыннарын 300 сыла туолуутун бэлиэтээһин буолуохтааҕа. Батталга олорор омуктар, ол иһигэр сахалар, улахан бырааһынньыгынан туһанан бэйэлэрин кыһалҕаларын дьүүллэһэллэригэр, үөһээҥҥи үрдүк сололоохторго туруорсалларыгар сылтах үөскээбитэ. Ол курдук В.В. Никифоровтаах уон төрдүө буолан бөлөх тэринэн кэлэр үбүлүөйү көрсө инородецтар съезтэрин ыҥырарга Дьокуускай күбүрүнээтэригэр тойон И.И. Крафка көрдөһүү түһэрбиттэрэ. Сахалар бэйэлэрин Романовтар бырааһынньыктарын бэлиэтииргэ, Ыраахтааҕы былааһыгар бэриниилээхтэрин биллэрэргэ баҕарбыттарын тойон күбүрүнээтэр хайаан утарыай, сийиэһи көҥүллээбитэ.
Сийиэс 1912 сыл атырдьах ыйын 25 күнүгэр күнүс куорат Думатын дьиэтигэр саҕаламмыта уонна 8 күн устата барбыта. Тыаттан 41 делегат, ону таһынан 39 ыҥырыылаах баара. Сийиэс бэрэссэдээтэлинэн В.В. Никифоров, көмөлөһөөччүлэринэн П.Н. Сокольников, А.Е. Капитонов, суруксуттарынан А.Е. Кулаковскай, П.И. Слепцов, Р.И. Оросин быыбардаммыттара. Сийиэс былаһын тухары Дьокуускай уокурук ыспыраабынньыга тойон Н.М. Ходалевич кэтээн көрөөччүнэн сылдьыбыта. Күбүрүнээтэр Крафт тыл этэн, хаартыскаҕа түһэн барбыта. Онуоха күбүрүнээтэр Ньукулайы уҥа өттүгэр кэккэлэһэ олорбута уонна истиҥник сыһыаннаһарын көрдөрбүтэ, эмиэ кыратык сэһэргэспитэ. Сийиэс программатыгар губернаторынан көҥүллэммит маннык боппуруостар киирбиттэрэ: 1. Романовтар династиялара 300 сыла туолуутун бэлиэтээһин; 2. Соҕуруу баран Ыраахтааҕы бырааһынньыгар кыттар уонна уобалас кыһалҕаларын туһааннаах үрдүк сололоохторго туруорсар депутацияны быыбардааһын; 3. Сут уонна иэс улаатыытын туһунан; 4. Олохтоох нэһилиэнньэ сирин боппуруоһа. Итини таһынан эбии маннык боппуруостар дьүүлгэ турбуттара: үөрэх оҕолоругар истипиэндийэни олохтооһун, реальнай училище иһинэн хос кылаһыы аһыы, Сибиири үөрэтэр уопсастыбаҕа саха салаатын тэрийтэрии, кумалааннары көрүү-харайыы, кустаарынай мастарыскыайдарга үбү булуу, тыа ыалын олорор дьиэтин тупсарыы.
Дьүүллэһиигэ боломуочуйалаахтар – дэлэгээттэр эрэ буолбакка, ыҥырыылаахтар эмиэ тэҥ куоластыыр быраабы ылбыттара. Сийиэс ылынар уураахтара булгуччулаах сокуон күүһэ суохтара, сүбэ, үрдүкү суукка көрдөһүү түһэрии курдук буолаллара ыйыллыбыта.
Бастакы боппуруоһу дьүүллэһиигэ Саха сирэ 300 сыл анараа өттүгэр Романовтартан маҥнайгы ыраахтааҕы – Михаил Федорович саҕана Арассыыйа державатыгар букатыннаахтык холбоммутун бэлиэтээбиттэрэ. Биир делегат бастакы күн судаарга бюст-пааматынньык туруоруохха диэбитэ. Сорохтор оскуола биитэр балыыһа аһар ордук диэбиттэрэ. Үөрэхтэн, сырдыктан матан олоробут, ыччат (ордук тиийиммэт өттө) үөрэнэригэр истипиэндийэни олохтуурбут буоллар, кэлэн иһэр бырааһынньыкка үчүгэй өйдөбүнньүк ол буолуо этэ диэн эппиттэрэ. Депутаттар реальнай училищеҕа, дьахтар гимназиятыгар уонна соҕуруу биир үрдүк үөрэх үөрэнээччилэригэр истипиэндийэ аныыр ордугун биллэрбиттэрэ, оттон биир дэлэгээт духуобунай сэминээрийэҕэ үөрэнээччилэр туһаны аҕалбаттар диэбитэ. Ситиннэ тута истипиэндийэ пуондатыгар сиэртибэ хомуллан барбыта. Бочуоттаах инородец Н.О. Кривошапкин оҕонньор ким хайа иннинэ 500 солк. биэрбитэ, онон сонно барыта 1067 солк. 60 харчы киирбитэ. Истипиэндийэ үбүн көҥүл сиэртибэнэн хомуйары уонна сылга биир киһиттэн 5-тии харчылаах түһээни олохтуур сөптөөҕүн туһунан нэһилиэнньэҕэ ыҥырыы таһаарары, истипиэндийэнэн урут кыамматтары, ол иһигэр эбээн, эбэҥки, юкагир оҕолорун хааччыйары көҥүллүүрүгэр күбүрүнээтэртэн көрдөһөргө, истипиэндийэ балаһыанньатын олохтуур хамыыһыйаны тэрийэргэ, итиннэ хомуллар үбү «Романовтар саарыстыбалааһыннарын 300 сылыгар аналлаах истипиэндийэ» диэн ааттыырга сийиэс уураахтаабыта.
Соҕуруу ыраахтааҕы бырааһынньыгар кыттар депутацияны талыы балачча тардыылаах буолбута. Н.О. Кырбаһааҥкыны, В.Н. Ксенофонтовы ыытарга этэн көрбүттэрин «кырдаҕаспыт бэрт диэн аккаастаммыттара. Мунньаҕы ыытааччы бэрэстэбиитэл буоларга баайа эрэ көрүллүө суохтаах, атын үтүө өрүттэрэ эмиэ сыаналаныахтаахтар диэн быһаарбыта. Элбэх киһи В.В. Никифоровы уонна П.Н. Сокольниковы туруорбуттарыгар кинилэр эмиэ хаста да аккаастанан көрбүттэрэ. Амма кулубата А.П. Рязанскай уонна Боотуруускай тойоно М.С. Шеломов Никииппэрэби урут былааһы утаран сууттана сылдьыбыта диэн утарбыттара.
Никииппэрэп онуоха: «Сууттана сылдьыбытым мин бырааппын билигин тугунан да хааччахтаабат, ол гынан баран урут Ыраахтааҕы хоруонатын кэтэригэр бэрэстэбиитэлинэн сылдьан турабын, онон бу да сырыыга атын киһи талыллара сөп, оттон наада буоллаҕына манна даҕаны, Арассыыйаҕа даҕаны депутацияҕа күүһүм баарынан көмөлөһөргө бэлэммин», – диэбитэ. Сокольников буоллаҕына: «Никииппэрэп барбат буоллаҕына, мин да аккаастыыбын… Депутат буоларга общественнай дьыалаҕа үөрүйэҕим, юридическай билиим да суох», – диэбитэ. Өлүөхүмэ уокуругуттан Капитонов: «Никииппэрэп өрүү биһиги интэриэспит иһин кыһаллар, бу да съезд кини туруорсуутунан ыҥырыллыбыта, онон, сатанар буоллаҕына, кинини ыытар сөп этэ», – диэбитэ.