– Махтал, кырдьаҕаас, үйэм тухары умнуом суоҕа, эн курдук сахатын норуотугар ботуруйуот киһини. Айанныыр күннээх буоллахпына сийиэспит тутаах боппуруостарын булгуччу туруорсан, эһиги эрэлгитин толоро сатыам этэ. Ордук ити Судаарыстыба Думатыгар сахалартан бэрэстэбиитэлистибэни, аны Сахабыт сиригэр земствоны тэрийиини, тимир суолу тутууну, саха уобалаһыгар сыылкаҕа ыытыыны тохтотору, оскуолалары тутууну элбэтэри, о.д.а. сөп буолбат дуо? – Никииппэрэп сорунуулаахтык туруорсарга ылсыбыта чиҥ-чаҥ куолаһыттан да биллэр. Интэллигиэнэ, үөрэхтээҕэ да таһыгар көстө сылдьарга дылы.
– Сөп бөҕө буоллаҕа, оннооҕор бу куораппытыгар да сөптөөх улахан оскуолалар суохтар. Ити биэс-хас сыллааҕыта үбүлээн туттарбыт миссионерскай оскуолам хата син балайда үлэлээн эрэр. Аны саха тылынан үөрэтэр национальнай оскуолалары туруорсар кэм тиийэн кэллэ. Оннооҕор олохтоох былаастарбыт чунуобунньуктара сахалыы сатаан аахпаттарын туһунан истэбин ээ, оччоҕо хайдах сахалары сайыннарабыт?
– Дьэ, Ньукулай Уоһукабыс, маннааҕы былаастарга ити кыһалҕалары өрүү туруорсабыт да, дьыала олус бытааннык сыҕарыйар. Онон ыраахтааҕыга тиийдэрбит, баҕар туох эмэ тахсыан сөп. Хайаан да туруорсар соруктаахпыт. Биһиэхэ булгуччу эрэн!
Ити кэмҥэ саалаҕа ыҥырар чуораан чугдаарда. Дэлэгээттэр киэҥник тэлэллэн турар киирэр аан диэки дьулустулар. Никииппэрэп тиэтэйбиттии бөрөсүүдьүм остуолун диэки чиҥ-чиҥник үктээн хаама турда. Ньукулайдаах бэйэлэрин миэстэлэрин булан олордулар. Онтон оҕонньор Никииппэрэп саха норуотун иннигэр дьулуһан ыыппыт үлэтин-хамнаһын истибитинэн эридьиэстээн саныы олордо.
…Дьиҥэр, Никииппэрэби урут учуонай курдук истэрэ. Ол курдук кини аатырбыт Сибиряковскай экспэдииссийэҕэ сылдьан сахалар култуураларын, олохторун-дьаһахтарын дьаныһан чинчийбитэ дииллэрэ. Аны ол кэннэ Сокольниковтаах Попуобу кытта Аллараа Новгородтааҕы бырамыысалыннас быыстапкатыгар кыттан кэлбитэ. Сураҕа, онно Саха сирэ элбэх экэспэнээттэринэн кыттыбыта үһү. Аны кэлин Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбатын тэрийсибитэ, онон хаалыылаах салааны саҥа таһымҥа таһаарарга олук уурсубут үтүөлээх. Итиниэхэ өссө эбии земствоны тэрийсэн «инородец сахалар сойуустарын» төрүттээбитэ уонна ол хайысхаҕа сүүнэ улахан тэрийэр үлэни ыыппытын иһин былаас сөбүлээбэккэ сууттаабыта. Онно балтараа сыл хаайыыга олорон аны «Манчаары ороспуонньук» диэн дырааманы суруйбута. Дьэ, ити биир киһи холугар диэтэххэ улахан үлэлэр диэн саныы олордоҕуна, Массакыта оргууй тоҥолоҕунан таарыйда: «Хайа, Ньукулаай, тоҕо көрбөккүн, утуктаатыҥ дуу? Никииппэрэп тыл этэр буолла, истиэххэйиҥ эрэ».
– Ээ, сөп-сөп. Кыратык уруккуну-хойуккуну санаан ыллым ээ… Истэн-истэн, – Ньукулай тыыллаҥнаан, олоҕун оҥостон дьэ дьиппинийэн олордо.
Ньукулайдаах дойдуларыгар төннөллөрө чугаһаан истэ. Биир күн арыый иллэҥсийбиччэ оҕонньор Ананийынаан Аппа уҥуор уулуссаларынан хаамсан куорат кэрэхсэбиллээх миэстэлэрин кытта билистилэр. Сураҕынан да иһиттэххэ, Саха сиригэр күбүрүнээтэр Крафт ананан кэлиэҕиттэн куорат уулуссаларын көстүүтэ лаппа тупсубута, онуоха эрчимнээх эдэр куорат кулубатын Юшмановы кытта бииргэ көдьүүстээхтик үлэлээһиннэрэ түмүктэрдээх буолбута. Ол курдук Аппа уҥуор диэн ааттаах куорат саҥа кыбаарталыгар элбэх саҥа тутуулар дьэндэйбиттэрэ. Онуоха үксүгэр куорат бастыҥ интэллигиэнсийэтэ кэлэн олохсуйбута, олор истэригэр артыыстар, быраастар, суруйааччылар, мусукааннар, атыыһыттар бааллара. Кинилэр сүнньүнэн Набережнай, Чаппаалап, Почтуобай, Полицейскай диэн уулуссаларга олохсуйан олороллор.
Оҕонньордоох маҥнай Полицейскай уулуссанан хаамыстылар. Ол иһэн Ананий биир сиэдэрэй наличинниктарынан киэргэтиллибит балайда үрдүк тимир кырыыһалаах дьоҕус дьиэ аттынан ааһан иһэн сэһэргиир:
– Кэпсииллэринэн, бу дьиэҕэ хаһаактар атамааннара Казанцев диэн пуолка хамандыыра олорор үһү. Ол тойон 1911 сыллаахха анаммыт эбит да, ис дьыала министиэристибэтин дьаһалынан үлэлиир дииллэр. Сураҕа кинилэр куорат иһинээҕи бэрээдэги араҥаччылыырга көмөлөһөллөр үһү.
– Ээ, буолуо ээ, бу үлүгэрдээх улахан куоракка туох барыта тахсыан сөп. Арааһынай урдустар да кэлэн-баран эрдэхтэрэ, – оҕонньор кырыыһа аннынан куруһубалаах мандар ойуулаах, эбии салҕааһыннаах сабыс-саҥа тутууну кэрэхсии көрөр.
Салгыы хаамсан улахан баай, атыыһыт Мордухович дьиэтин аттыгар тохтоотулар. Бу дьиэҕэ атыыһыт маҕаһыыннаах эбит, сураҕа, ол кинилиин сэргэстэһэ быраатын дьиэтэ турар үһү. Эмиэ сиэдэрэй баҕайытык куруһубанан эрбэнэн, маҥан кыраасканан сотуллан киэргэтиллибитэ ыраахтан дьэрэлийэн көстөр. Балайда хааман сахалартан маҥнайгы муусуканы айааччы Адам Скрябин дьиэтигэр тиийдилэр. Дьэ, дьиҥ сиэдэрэй киэргэтиини манна көрөн, Ньукулайдаах өр тохтоон сөҕө-махтайа турдулар. Элбэх түннүктэр наличниктара, аны онуоха эбии дьиэ үрдүнэн анаан-минээн фронтуоннары саайбыттарын олоччу куруһубанан быһан-отон киэргэппиттэр. Онтулара хас да кэрдиистэнэн үөһэ байбараланан үрдээн тахсыбыта көрүөхтэн эриэккэс эбитин сөхтүлэр. Бу дьиэҕэ сотору-сотору саха бастыҥ интэлигиэнсийэтэ мустан кэпсэтэн-ипсэтэн, санаа атастаһан, муусука истэн, ыллаан-туойан ааһаллар эбит. Онно үксүгэр Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Соппуруонап, Былатыан Ойуунускай, Үстүүн Нохсоороп, Сэргэй Сибиэрэп онтон да атыттар олоҥхолуур, тойуктуур, хоһоон ааҕар эбиттэр. Манна «Саха омук» уопсастыбата үксүгэр мунньахтаан, сүбэлэһэн, чугастааҕы үлэлэрин-хамнастарын торумнууллар, сыалларын-соруктарын сүрүннүүллэр. Онон бу дьиэҕэ саха омук биллэр-көстөр дьоно өрүү сылдьан, ыллаан-туойан, сороҕор хонон-өрөөн ааһаллар.