– Кырдьык, оннугар тахсар. Ити кэпсэппит дьоммут үгүстэрэ куорат чугаһынааҕы сахалар, ордук чуолаан Илин, Арҕаа Хаҥаластар эбит дии. Арба да, мин билэрбинэн эмиэ Илин Хаҥаластан былыр Дарыбыан Сахаарап, хос аата Массаха диэн киһи сэттэ дьахтарыттан уон уолу, биир кыыһы хаалларбыта. Уолаттарыттан Тиихэн уонна Сүөдэр ыстаарысталарынан үлэлээбиттэрэ, кэлин эргиэнинэн дьарыктанан 2-с гильдийэлээх атыыһыттарынан аатыран Сибиир, Москуба бэртэрин кытта билсибиттэрэ. Кинилэр бырааттара Бүөтүр уонна Көстөкүүн убайдарыгар бирикээсчигинэн үлэлээн баран кэлин бэйэлэрэ туспа баран эргиэҥҥэ сыстыбыттара. Бүөтүр эмиэ Лиэпчикэп курдук 1875 сыллаахха тутуллубут Көстүүнэй дьиэ аахсыйатыгар тииһинэн ол бырыһыаныттан үгүөрүтүк ылара.
– Оо, дьэ, кыахтаах уолаттар эбиттэр дии?!
– Оннук-оннук. Оччолорго Сахаараптаах Кусунарыап Үөһээ Өлүөнэтээҕи табаардарын эргиирдэрэ туһааннааҕынан 80 уонна 100 тыһыынча солкуобайы куоһарбыта, ити олус улахан үп этэ. Амарах санаалаах Бүөтүр куоракка хас да дьиэни, 2 этээстээх маҕаһыыны туттарбыта, ордук саха ыччаттарын үөрэхтээх оҥороору биир уһаайбатыгар турар улахан дьиэтин дьахтар гимназиятыгар уларсыбыта. Онтон төрүт босхо бэлэхтээбитэ. Бэйэтэ бэпэчиитэлинэн хаалбыта. Оччотооҕу үгүс үөрэхтээх дьахтар ити гимназияҕа үөрэнэн саха дьахталларын интэллигиэнсийэтин төрүттээбиттэрэ. Бүөтүр ити гимназияҕа бибилэтиэкэ тэринэллэригэр 500 солк. харчыны сиэртибэлээбитэ.
Кини мэссэнээт быһыытынан киэҥник биллибитэ уонна бэлиитсыылынайдарга аһынан, таҥаһынан, маһынан-отунан элбэхтэ көмөлөспүтэ. Бүөтүр 14 сыл устата куорат түрмэтин кэмитиэтин 19 сыл Дьокуускайдааҕы кафедральнай собуор ыстаарыстатынан уонна Православнай мииссийэлээх Дьокуускай епархиятын чилиэнинэн сылдьыбыта. Ити сылларга кини элбэх экспэдииссийэлэргэ үгүс көмөнү оҥорбута уонна географическай уопсастыба чилиэнэ буолан Арассыыйа, Германия, Испания дойдуларыттан араас дьупулуомнарынан наҕараадаламмыта. Элбэх наҕараадаларыттан Сибэтиэй Станистав III истиэпэннээх уордьанын, 4 кыһыл, 3 үрүҥ көмүс мэтээллэрин ылбыта элбэҕи этэр. Ньукулай Торуой ыраахтааҕы, Илин Сибиир генерал-күбүрүнээтэрэ граф Игнатьев эҕэрдэ суруктарынан бэлиэтэммитэ. 1895 сыллаахха Бүөтүр Сахаарап Ньукулай Торуой ыраахтааҕыны хоруоналааһыҥҥа 5 киһилээх дэлэгээссийэҕэ киирсэн Кириэмилгэ сылдьыбыта уонна Саха сирин аатыттан эҕэрдэ аадырыһы туттарыыга кыттыыны ылбыта. Улахан тыйаатырга, Кириэмил Гранитовай, Александровскай балааталарыгар сылдьыталаабыта.
– Хоор эрэ, сайдыылаах уола хаан эбит, саха киһитигэр диэтэххэ, – Ананий дьэ чахчы бэркиһиир, төбөтүн быһа илгистэр.
– Кэлин бырааттара Көстөкүүн (1879 с. мэссэниин) балайда эргиэнинэн байбыта. Элбэх дьиэни Лиэпчикэптэртэн атыылаһан ону куортамнаан харчы киллэрэрэ. Икки этээстээх маҕаһыыннаах этэ, олор Полкобуой уонна Малобазарнай уулуссаларга турбуттара. Салгыы Тиихэн Сахаарап (1881 с.) ыраахтааҕыга кэбиниэтигэр эмиэ хара саһыл тириилэрин бэлэх ыытан аатырбыта. Ол манньатыгар кыһыл көмүс сыаптаах чаһынан наҕараадаламмыта. Дойдутугар, улууһугар оскуола тутуутугар 500 солк. сиэртибэлээбитэ.
– Дьэ, кырдьык далааһыннаахтык үлэлээн-хамсаан ааспыттар, барахсаттар. Билигин эдэрдэртэн итинник дьон тахсан иһэллэрэ наада.
– Оннук буоллар бэрт этэ. Сахалартан үөрэхтээх ыччат син элбээн эрэр дииллэр уонна оттон бу атыы, эргиэн эйгэтигэр син тахсан иһэллэрэ баар суол. Аҥаардас Манньыаттаах Уола да эдэриттэн аатыран, сураҕыран иһэрэ дьону сэргэхситэр. Бу Заложнай уулуссаны уһугар тиийэн эргиллэн Чаппаалаппытынан дьиэбитигэр төннүөх этибит? – Ананий киһитин диэки ыйытардыы көрөр.
– Сөп-сөп. Мин да сылаарҕыы иһэбин. Эн этэриҥ кырдьык, сахаларга син балайда киһи эргиэн эйгэтигэр тахсыах этэ. Биир оннук дьонтон Хапсыын Кусунарыабы ааттыахха сөп. Мин саастыыта киһи, Павловскай сэлиэнньэтиттэн төрүттээх-уустаах. Хапсыын аҕата Мэхээлэ үс уоллааҕа, бары да сытыы-хотуу дьоннор буолбуттара. Олортон саамай таһымнаахтара Хапсыын этэ, кинилиин эмиэ эргиэн эйгэтигэр чугасыһа сылдьыбыппыт. Миигиттэн түүлээхпин атыылаһан ылан ырыынакка батарара. Бу бааһынай сирэйдээх-харахтаах, кэлбит-барбыт, сытыы-хотуу уол сахалыы билэринэн, баай тылынан, дьоҥҥо-сэргэҕэ биһирэнэн эдэриттэн эргинии эйгэтигэр сыстыбыта. Кини улууһун булчуттарыттан кииһи атыылаһан, өссө эбии Уус Маайа, Учур олохтоохторун кытта сибээһи олохтоон эргиирин кэҥэтэн, түүлээҕин бэйэтэ илдьэн Ирбиттээҕи уонна Аллара Новгородтааҕы дьаарбаҥкаларга батаран кылгас кэмҥэ байбыта. Ол курдук 1893 с. – 2674 кииһи, 1895 с. – 5060, 1896 с. – 1480 кииһи 70 тыһ. солк. батарбыта.