– Оо, чахчы эргитиилээх обургу эбит!
– Маны таһынан Хапсыын тыа олохтоохторуттан эти, арыыны, сүөһүнү дуогабар быһыытынан атыылаһан ылан көмүс бириискэлэргэ атыылыыр. Онуоха кини дуогабары кэспит киһини харса-хабыра суох суутунан дьүүллэтэн ылара, төлөбүр кэмин уһаттахтарына бырыһыанын төлөттөрөрө. 1897 сыл кини эргиирэ 1079 тыһыынча солкуобайы аһарбыта, онтон 1-гы гиильдийэлээх атыыһыт иҥэриллибитэ. Кини өлбүтүн кэннэ дьыалатын кэргэнэ Е.М. Кушнарева, кыыһа А.А. Бушуева, уола Бүөтүр салҕаан «Наследники А.М. Кушнарева» диэн атыы-эргиэн дьиэтин тэрийэн 800 тыһыынча солкуобайы эргитэ олорбуттара. Кинилэр Өлүөнэҕэ тиэйэр-таһар борохуоту, хас да баарсаны тэрийэн үлэлэппиттэрэ. Кэлин Москубаҕа түүлээх маҕаһыынын аспыттара, Лейпцигтээҕи, Лондоннааҕы дьаарбаҥкаларга кытталлара. Уопсайа Дьокуускайга 5 маҕаһыыннаах, 6 булуустаах, 4 ыскылааттаах, хас да дьиэлэрдээх этилэр.
– Көр эрэ, бу кыахтарын, далааһыннарын. Дьэ ити, олохтоох дьонуҥ да үлэлиир-хамсыыр, эргинии дьыалатын баһылыыр да буолар эбиттэр. Хата иһиттэр аайы үксэ сахалар ырыынакка киирэн эрэллэр дииллэр, ол олус үчүгэй!
– Оннук-оннук. Дьэ, дьиэбитигэр кэллибит. Хата бэркэ күүлэйдээтибит, – оҕонньор эргэрбит олбуордаах дьиэҕэ тиийэн кэлииккэ аанын аһан иһирдьэ атыллаата. Буспут алаадьы минньигэс сыта муннугар саба биэрбитигэр, аччыктыы быһыытыйбытын дьэ биллэ.
Буолас олоҕун-дьаһаҕын быһаарыыга биир балайда улахан тэрээһининэн тойоттор бүттүүн уопсай мунньахтара буолар. Ол курдук буолас мунньаҕар быһаарыллар боппуруостарынан үксүгэр: 1) уопсастыба салалтаҕа киллэрэр үбүн кээмэйин быһаарыы, ол иһигэр тойоттор, суруксуттар, уоспаны эмтээччилэр, хаппырааллар хамнастарын уонна сугулаан дьиэтин көрөн-истэн олорууну үбүлээһин; 2) кумалааннары иитиини быһаарыы; 3) кумалааннар уонна урдустар-кэрэдэктэр оннуларыгар түһээн төлөбүрүн үллэстии; 4) уопсастыба аатыттан бириигэбэрдээн үгүс кытаанах буруйдаахтары дьүүллээһин; 5) сири-уоту тэҥнээн үллэрии, туһаныллар сири былдьаһыы дьыалаларын көрүү уо.д.а. Онон дьон-сэргэ дьылҕаларын таарыйар балайда уустук боппуруостар быһаарыллаллар.
Дьокуускайга сайын ааһан, күөллэр уулара тоҥон, ирбэт маҥнайгы хаар эрдэ түһэн, кыһын обургу тымныытын биллэрбитинэн барар. Сэмэнэп таҥара иннигэр аҕай Ньукулай Кырбааһыҥкыны Байаҕантай улууһун кулубата Бүөтүр Силэпсиэп уонна хас да быыбарынайдар көрсөннөр:
– Бу күннэргэ улууспут мунньаҕа буолар, онно кэлэр дьылбыт үбүн-аһын уонна да араас тэрээһин боппуруостарын көрүөхтээхпит. Эн таарыйа дойдугар баран иһэн кыттыыны ыларыҥ хайдах буолуой? – диэн ыҥыраллар. – Тылгын-өскүн, сүбэҕин-амаҕын истиэх этибит.
– Ээ, дьэ, сөп бөҕө буоллаҕа, ытыктаан ыҥырбыккытыгар махтал, таарыйа Баайаҕа, Уолба эҥээр сорох дьонтон иэспин-күүспүн ирдэһиэм этэ. Сорох кыайан төлөспөт дьонтон хабала суругу ыларым наада. Аны куоракка Мэсиниэскэй оскуолаҕа 10 тыһыынча солкуобайы биэрэн 5 бырыһыаныгар Байаҕантай улууһуттан төрүттээх араас сиргэ үөрэнэр оҕолор төһө-хачча үөрэнэ сылдьалларын туоһулаһыахха наада. Онон бэйэм наадам да бэрт элбэх курдук. Тиийиэм.
– Сөп-сөп, кырдьаҕаас, итинник көмөҥ-амаҥ иһин бар дьонуҥ эйиэхэ махталлара улахан. Күүтүөхпүт, – быыбарынайдар оҕонньор сөбүлэспититтэн үөрэн-көтөн тарҕаспыттара, таарыйа харчы эбии көрдөһөн ылар соруктаахтара.
Аҕыйах хонугунан Баайаҕа быраабатын киэҥ-куоҥ дьиэтигэр кулубаны сэргэ, нэһилиэк кинээстэрэ, чаччыыналар, суруксуттар, дэбиэринэйдэр муһуннулар, учаастактааҕы сэтээтэл эмиэ кэлбит. Онон бастаан сүбэлэһэ түһэн баран аҕабыыты, лөчүөктэри ыҥыран Ньукулай атыыһыт аатыгар махтал мэлиэбэнин ыллаталлар. Онно:
– Ньукулай Уоһукабыс улууһун туһугар элбэх сиэртибэни биэрбитигэр махтал буоллун! Кини өрүү өлүөрдүк этэҥҥэ сылдьан уһун үйэлээх буоллун! Аминь! Таҥараҕа махтал, – дии-дии бары кириэстэнэллэр.
Ити кэнниттэн биир улахан нэһилиэк кинээһинэн оҕонньордоругар эмиэ махталларын этиттэрэллэр:
– Ньукулай Уоһукабыс, биһиги урут харахпытыгар көрүөхтээҕэр кулгаахпытынан да истибэтэх улахан үтүөнү оҥорбуккун билинэн туран, биһиги урукку ол-бу быстах-остох алҕаспытын-сыыһабытын аахсыбакка өссө да улууспутугар үтүөнү-үчүгэйи оҥоро тур! Абыраа! Абыраа! Абыраа! – диэн киһилэрэ түмүктүүр уонна ыалдьыттары бука барыларын бу үтүө түгэнинэн малааһыҥҥа ыҥырар. Онуоха сүүсчэкэ киһи кыттыыны ылар уонна бары оҕонньордорун чиэстээн тыл этэллэр. Арыгы-ас эмиэ элбэхтик тардыллар.