– Оннугунан оннук этэ да, ити туһата суох күрдээринэ мунньахха сылдьаары хас да күммүтүн сиэттибит. Киһи үтүө санаатынан оҥорбут дьыалатын билиммэт, улахаҥҥа уурбат, долоҕойдоругар хатаабат дьон… Оннооҕор ити Ньукулай Силэпсиэби улуус кулубатыгар адьас сөптөөх сиппит-хоппут киһини куоластааһыҥҥа да туруорбатылар, этэн көрбүппүн истибэтэҕэ буоллулар, – оҕонньор кыыһырбыта өссө да ааһа илигэ куолаһыттан биллэр, – Силэпсиэп олороро буоллар үлэни-хамнаһы сыҕарытыах этэ.
– Чэ, онтон хайыахпытый, ол аата Ыстапаанап олороро буолас тойонугар ордуга буолуоҕа. Туох эрэ кэпсэтии сир аннынан барбыт быһыылаах…
– Дьэ, онтулара төрдүттэн сыыһа, киһи дьиҥ-чахчыта үлэҕэ-хамнаска сыһыанынан, дьоҥҥо оҥорбут үтүөтүнэн сыаналаныахтаах. Хомойуох иһин, онтубут умнуллан хаалар, этэргэ дылы, «ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр» диэн өс хоһооно баар. Мин төһөлөөх көмөлөстүм Байаҕантайым туһугар. Ааҥардас ити Уолбаларга Владимирскай чочуобуна тутуутун үбүлээбитим да сыаналаныах, болҕомтоҕо ылыллыах кэриҥнээх этэ. Аны дьадаҥыларга анаммыт мөссүйүөҥҥэ 2 тыһыынча солкуобайы ыраас харчынан көмөлөспүтүм, ону таһынан куоракка гимназияларга үөрэнэ сылдьар хас да оҕолорго истипиэндьийэлэрин төлүүбүн, ол кырата суох үбү эрэйэр.
– Кырдьаҕаас, ити этэриҥ кыларыйан турар кырдьык, дьон-сэргэ да билэ-көрө сылдьар, махталлара да улахан. Онон ити оҕолоруҥ үөрэхтэнэн, үүнэн-сайдан таҕыстахтарына ол буолуох этэ, үтүө дьыалаҥ дьиҥнээх түмүгэ. Ол дьонуҥ үөрэҕи тэнитиэхтэрэ, сайдыыны аҕалыахтара.
– Адьас сөпкө этэҕин, Ананий, чэ, аттарбытын тиэтэтиэххэйиҥ, күн киэһэрдэ, Уолбаҕа тиийэрбит наада… – һат-һат, – оҕонньор инникилээн баран сиэллэрэ турда.
Быраабаҕа хаалбыт мунньах кыттыылаахтара оҕонньордорун кыыһырданнар суку-сакы да буоллаллар, дьыалаларын кумааҕыга тиһэн, кинээстэргэ илии баттатан, бэчээттэрин уурдаран, докумуоннарын түмүктүү киэһэ өргө диэри олордулар…
Бу кэнниттэн 1917 сыллаахха диэри Байаҕантай улууһун тутула, тэрээһинэ уларыйбатаҕа, уопсайа 14 нэһилиэк баара:
1) 1-гы Байаҕантай; 2) 2-с Байаҕантай; 3) 3-с Байаҕантай; 4) 4-с Байаҕантай; 5) 1-гы Игидэй; 6) 2-с Игидэй; 7) Баайаҕаныыскай; 8) Алдан; 9) Хаҥалас; 10) Мэҥэ Алдан; 11) Өймөкөөн-Бороҕон; 12) Саһыл; 13) Хара Алдан; 14) Эһэ. Балары таһынан Байаҕантай быраабатын көрүүтүгэр үс көһө сылдьар эбээннэр уустара – Мэмээл, Гондикал уонна Тукулаан-Бараайы диэн эбээннэр киирэллэрэ. Итинтэн да көстөрүнэн улууһу салайыыга баай Кырбаһааҥкын туруорсара сөптөөххө дылыта. Салайыы, дьаһайыы, суот-учуот да дьыалалара ыараан, мөлтөөн-ахсаан испиттэрэ. Оҕонньор ону барытын этинэн-хаанынан, дууһатынан ылынан, билэ-көрө, билгэлии сылдьара. Этэргэ дылы «туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх буолааччы», «күн-дьыл атастаһар, олох уларыйар». Ону кэмигэр истибэтэхтэриттэн оҕонньор улаханнык хомойбута, кыыһырбыта. Онтон кини кыыһырдаҕына-абардаҕына ылсыбыт дьыалатын хайаан да тиһэҕэр тиэрдэн тэйэрин дьон-сэргэ билэр этэ.
1913 сыллаахха муус устар ыйга Кырбаһааҥкыннар чугас дьоннорун кытта өр сүбэлэһэн бараннар, арыый да киин сиргэ Өймөкөөҥҥө көһөргө быһаарыналлар. Оҕонньор 80-чатыгар сылдьар киһи сааһыра да быһыытыйда. Этэргэ дылы, Орто Алыы диэн Кырбаһааҥкыннар аҕа уустара хас да үйэлэргэ төрөөбүт-ууһаабыт, тэнийбит ньээкэ уйаларыттан соччо-бачча тэйиэн-ыраатыан баҕарбатар да, сөбүлэһэргэ тиийбитэ. Орто Алыы аата да этэрин курдук, үйэлэргэ сүүрүгүрэр Индигиир Эбэ хаҥас хочотугар сытар, олус кыраһыабай айылҕалаах, хомолорун кытыытынан иирэ, тииттэринэн, уулаайы мастарынан эргитиллибит өлгөм оттоох, үүнүүлээх ходуһалардаах дойду. Манна Кырбаһааҥкыннар төрүттэрэ Бордуулаах удаҕан көмүс уҥуоҕа кистэнэ сытар, ол ТарыІтан чугас Оттоох диэн сибэтиэй сиргэ Индигиир өрүс уҥа өттүгэр. Кэпсииллэринэн, кинилэр аймахтарыттан биир эмэ киһи орто дойдуттан арахсаары гыннаҕына, удаҕан дүҥүрүн тыаһа иһиллэр үһү.
Ньукулайдаах бу кэмҥэ 70-ча ыанар ынахтаахтар, онтон 30-чата бэйэтин киэҥ уһаайбатыгар турар, атыттарын чугастааҕы ыалларынан уостуур. Ол дьон хас биирдии ынахтан 20-лии муунта арыыны хаһаанан биэрэллэр. Көлөһүннэрин иһин ынах төрүөҕүн, арыыттан ордубут үүтүн бэйэлэрэ иһэллэрэ. Дьадаҥы дьоҥҥо ити балайда барыстаах кэпсэтии буолар. Ону таһынан 70-ча сылгытын, 200-кэ айаҥҥа сылдьар көлүүр аттарын көрдөрөрүгэр баттаабакка төлөһөрүн иһин олохтоохтор үөрүүнэн сөбүлэһэллэр. Аны көс эбээннэргэ тыһыынча кэриҥэ табаны көрдөрөрө, онтунан күһүн-саас Охуотскайга, Айааҥҥа таһаҕас аҕала айанныыр. Онон Ньукулай сүрүн баайа-дуола бу дойдутун эргин баара киниэхэ табыгастаах курдук. Аны манна ампаар дьиэлээх, онуоха сыһыары тутуллубут балаҕан хоту өттүгэр сүөһү аһатар бөҕө-таҕа дал, сылгы турар хаһаалара, кыбыылара, кыс мастар. Онон көстөҕүнэ бу элбэх тутууну ким күннэтэ көрүөй-истиэй диэн санаа кинини бу күннэргэ үүйэ-хаайа туппута. Итинэн сибээстээн Даарыйатын кытары сүбэлэспитэ, санаа атастаспыта: